UNYANYASAJI WA KIJINSIA Notes, Quizzes & Revision

Unyanyasaji wa kijinsia ni kitendo chochote kinachomhusisha mtu kujeruhiwa kimwili, kufanyishwa ngono bila ridhaa yake, au kusumbuliwa kijinsia. Huu ni miongoni mwa matatizo yanayotokea Kenya kama sehemu ya dunia nzima. Mafunzo haya yameandaliwa kwa muktadha wa Kenya na kwa walengwa wa umri age_replace.

• Unyanyasaji wa kijinsia: kitendo chochote cha ngono au matendo ya kijinsia bila ridhaa.
• Sumbufu ya kijinsia: maneno, vitendo au ishara zinazomuudhi au kumdhalilisha mtu kwa sababu ya jinsia yake.
• Kupanga kuingia kitandani bila ridhaa (rape): ni kosa kuu chini ya Sheria za Kenya.

• Ngono bila ridhaa, kulazimishwa kufanya kitendo cha ngono
• Mguso usiotakikana au kushikiliwa vibaya
• Mtandao: kutuma picha za siri bila ridhaa, kutishia kumwekea picha au kumfanyia 'sextortion'
• Kushinikiza au kuamua kuhusu mahusiano ya kijinsia kwa watoto chini ya umri wa idhini (umri wa idhini Kenya ni miaka 18)

Ishara zinaweza kuwa za kimwili au za kisaikolojia. Zifuatazo ni baadhi:

• Maumivu au jeraha kwa maeneo ya siri
• Mabadiliko ya mhemko: huzuni kubwa, hofu, asiyokuwa na amani, usingizi mbaya
• Kujiepusha na watu, kukataa shule/majukumu, kushuka kwa umahiri wa kujifunza
• Kutoamini watu, kujiweka mbali au kuonyesha tabia ya kuhofia migogoro

1. Hakikisha usalama: ondoka mahali pa hatari ukaende mahali salama.
2. Tafuta msaada wa haraka: mwambie mtu wa kuaminika (mzazi, mwalimu, kiongozi wa jamii) au piga namba za dharura.
3. Tafuta huduma ya afya mara moja: utakuwa unahitaji ushauri wa tiba, chanjo ya magonjwa, na uwezekano wa PEP (antiretrovirals) kama kuna hatari ya VVU — bora ndani ya saa/masaa machache: PEP huwa ya ufanisi zaidi ndani ya 72 saa.
4. Usifanye mambo yanayoweza kuharibu ushahidi: usigeuze nguo, usifute choo, usifute meno, usisafishe mwili ikiwa ni uwezekano wa kukusanywa ushahidi. (Kwa watoto, mfanyie haraka huduma ya afya na ripoti.)
5. Tafuta msaada wa kisaikolojia: kuzungumza na mshauri au mtaalamu wa afya ya akili ni muhimu.

• Ripoti kwa polisi (kwa tukio la ukatili au unyanyasaji wa kijinsia). Polisi wana idara maalumu za uhalifu wa ngono (CID/ODPP kwa kesi kubwa).
• Katika Kenya, umri wa idhini wa kimapenzi ni miaka 18; kufanya ngono na mtu mdogo kuliko hilo ni kosa chini ya Sexual Offences Act na Sheria za watoto.
• Huduma ya dharura za afya inaweza kusaidia kupata matibabu, ulinzi wa watoto, na ushahidi (maabara ya afya ya jinsia).
• Kutafuta msaada wa kisheria na huduma za sauti (legal aid, huduma za jamii) kunaweza kusaidia kufungua kesi au kupata ulinzi.
• Kenya ina huduma za msaada kwa waathirika; unaweza kuwasiliana na kituo cha afya, polisi, au laini ya msaada ya GBV.

• Huduma za dharura: piga 999 au 112 (masharti ya mikoa tofauti).
• Laini ya kitaifa ya msaada kwa Unyanyasaji wa Jinsia (GBV): 1195 (tafuta up-to-date wakati wa kutumia).
• Tembelea kituo cha afya kilicho karibu au hospitali ya rufaa kwa uchunguzi wa afya na chanjo.
• Tafuta msaada kwa serikali za kaunti, ofisi za usalama wa mtoto, au NGO za jamii zinazoshughulikia unyanyasaji.

• Elimu ya mapema kuhusu idhini (consent) na mipaka (boundaries) kwa wanafunzi.
• Sera shuleni: njia za kuripoti, taratibu za kufuatilia, ulinzi wa mwanafunzi atakayependekezwa.
• Kuimarisha usalama shuleni na usafiri wa wanafunzi: mwanga, walinzi, orodha za kwenda/kurudi nyumbani.
• Kushirikisha wazazi na jamii kwa kampeni za kuzuia na kuzuia mila hatarishi.

• Usitosheleze kushiriki picha za kibinafsi; picha zinazogawiwa bila ridhaa zinaweza kutumika kuwatishia au kuwadhalilisha watu.
• Tumia mipangilio ya faragha, usikubali marafiki wasiotambulika, na ripoti tabia mbaya kwa watoa huduma (platforms).
• Ikiwa unatishwa au kushinikizwa mtandaoni, hifadhi skrini (screenshot) kama ushahidi na ripoti kwa mamlaka.

• Sikiliza bila kumuonea (don’t blame the survivor). Useme: "Ninakuamini" na "Uko salama sasa". ❤️
• Mhusishe kwa msaada wa kitaalamu: afya, kisaikolojia, kisheria.
• Mpe chaguo na anaweza kuamua hatua za kuchukua; usichukue uamuzi kwa nguvu isipokuwa ana hatari ya moja kwa moja.
• Kumbuka siri ni muhimu, ila kama kuna hatari kwa maisha au linapohitajika kuripoti (kwa watoto au kushukiwa kosa), ripoti kwa mamlaka husika.

• Kuepuka kuuliza maswali ya kuudhi; rudi hatua za usalama na ripoti mara moja kwa mwajiriwa wa shule au mamlaka.
• Tumika kama msimamizi wa taarifa: andika taarifa rasmi, mwelekeze mtoto kwa huduma za afya na msaada wa kisaikolojia.
• Fanya majadiliano ya darasani kuhusu idhini, heshima, na mipaka bila kutoa maelezo ya ngono (ifuata umri wa wanafunzi).

1. Majadiliano ya vikundi: fafanua "ridhaa" kwa mifano ya maisha ya kila siku.
2. Jifunze taratibu za ripoti: anza mazoezi ya jinsi ya kumsaidia rafiki kwenye simu ya dharura (role-play).
3. Andika orodha ya watoaji msaada wa eneo lako: hospitali, kituo cha polisi, NGO, na namba za dharura.
4. Andika sentensi za kumpa faraja kwa Kiswahili na Kiingereza (mashirika, mashambulizi ya maneno ya kuunga mkono).

• Unyanyasaji wa kijinsia — Sexual violence
• Sumbufu ya kijinsia — Sexual harassment
• Ridhaa — Consent
• Mshauri/taalam — Counselor / Specialist
• PEP — Dawa za kuzuia VVU baada ya mfanyiko wa hatari

1. Je, unafikiri ni hatua gani shuleni ambazo zinaweza kupunguza hatari ya unyanyasaji?
2. Nini maana ya "ridhaa" kwako? Ni vigezo gani vinaifanya ridhaa iwe halali?
3. Kwa nini ni muhimu kuripoti tukio hata kama ni la aibu au la siri?

Kumbuka: unyanyasaji wa kijinsia si kosa lako. Kuwapo msaada ni muhimu — afya, kisaikolojia na kisheria. Tafuta msaada wa haraka na tumia rasilimali za eneo lako. Katika kesi za dharura, piga namba za dharura zilizotajwa.