Grade 10 Fasihi Ya Kiswahili Gredi Ya 10 β Uchambuzi wa Riwaya Quiz
1. Katika sentensi ya riwaya "Mwanafunzi alisoma riwaya hiyo jana", ni sehemu gani inayonyesha wakati uliopita (past)?
Kiambishi 'li' ndani ya 'alisoma' (a + li + soma) ndio kinaonyesha wakati uliopita katika Kiswahili.
2. Unapotangaza mazungumzo ya mtu mwingine kwa mara ya pili katika uchambuzi wa riwaya, neno gani hutumika kuanzisha hotuba isiyo ya moja kwa moja (reported speech)?
Kitenzi cha kuanzisha hotuba isiyo ya moja kwa moja ni 'kwamba' (mfano: Alisema kwamba/alisema kwamba), wakati vingine ni viunganishi vya sababu/athari.
3. Katika sentensi ya riwaya inayomrejea mtu mmoja, ni neno gani la ulinganifu la kifungu cha sifa (relative) linalotumika kwa mtu wa umoja?
'Ambaye' hutumika kuunganisha nomino ya mtu wa umoja na kifungu cha sifa (mfano: Mwandishi ambaye/ambaye aliandika riwaya).
4. Ni sentensi gani ifuatayo ina mkataba sahihi wa nomino na kitenzi (subject-verb agreement)?
Kwa nomino 'Wasichana' (watu wengi) kitenzi kinafaa kukumbana kwa 'wa-' na dalili ya wakati 'li' ikawa 'walicheka'.
5. Badilisho la sauti kutoka active kwenda passive katika riwaya: Ni njia gani sahihi ya kuandika passive kwa sentensi 'Mwalimu aliandika barua'?
Passive ya 'aliandika' ni 'iliandikwa' (li + andikwa) na inafaa kuorodheshwa kama 'Barua iliandikwa na mwalimu.'
6. Ni kipi kinasema wakati wa 'present perfect' katika Kiswahili kinachotumika mara nyingi katika uchambuzi wa riwaya (mfano: 'he has written')?
Kiambishi 'me-' (ameandika) kinaonyesha tendo lililokamilika hadi sasa, sawa na present perfect katika Kiingereza.
7. Je, ni muundo gani sahihi wa kinyume kwa wakati uliopita wa 'aliandika' (negative past)?
Kinyume cha wakati uliopita kinaundwa kwa awali 'haku-' + mzizi; hivyo 'aliandika' β 'hakuandika'.
8. Katika uandishi wa riwaya, ni alama gani ya kihistoria kinachoonyesha matukio yanayofuata kwa msururu (sequential past)?
Kiambishi '-ka-' (aka-) hutumika katika ngonjera ya hadithi kuonyesha matukio yanayofuatana (mfano: alikuja, akaenda).
9. Baada ya 'Nataka' katika sentensi ya riwaya ya kuonyesha matakwa, ni fomu gani ya kitenzi inayofaa (subjunctive)?
'Nataka' huongoza kitenzi katika hali ya subjunctive; kwa mtu wa tatu fomu sahihi ni 'aende' (si 'ataenda' au 'ameenda').
10. Katika kuandika mazungumzo ya wahusika ndani ya riwaya, ni alama gani ya uandishi inayotumika mara nyingi kuanzisha hotuba ya moja kwa moja?
Katika fasihi ya Kiswahili, mara nyingi hotuba ya moja kwa moja huanzishwa na nukta nne au colon kabla ya nukuu (mfano: Alisema: "...").
11. Katika kifungu cha riwaya, wakati pronoun 'yeye' kama referencias yake haeleweki, jambo hili linatajwa kama nini kihusiana na sarufi?
'Rejea isiyo wazi' inamaanisha kuwa pronoun haijabainisha wazi anarejea nani, jambo ambalo ni tatizo la kifasihi na kisarufi.
12. Kifungu cha sifa (adjective) kinapaswa kubadilika kulingana na daraja la nomino. Hili ni sahihi kwa 'vitabu' kama? (chagua mabadiliko sahihi ya kivumishi 'kubwa')
Kwa wingi la daraja la vi- (vitabu), kivumishi kinachokubaliana ni 'vikubwa' (vi- concord + kubwa).
13. Tafadhali chagua kielezi kinachofaa kuonyesha mtu aliyeko umbali mkubwa kutoka kwa mshauri au msomaji ndani ya riwaya:
'Yule' hutumika kumrejea mtu aliye mbali (distant demonstrative) wakati 'huyu' ni wa karibu.
14. Ni sentensi gani inatumia 'ni' kama kiunganishi/copyula sahihi katika utambulisho wa mhusika wa riwaya?
'Ni' ni copula sahihi ya kuonyesha utambulisho (mfano: Jina lake ni Asha) na inatumiwa bila ziada nyingine.
15. Je, ni muundo gani unaonyesha infinitive (nominal verb) ambao mara nyingi hutumika baada ya vitenzi vya uwezo katika riwaya?
'Kuandika' ni infinitive (ku- + mzizi) inayotumika baada ya vitenzi vya uwezo kama 'anaweza kuandika'.
16. Kutengeneza nomino ya m-fanya-tendo kutoka kwa mzizi wa tendo ni mbinu ya kawaida (agent noun). Ni mfano gani sahihi wa kuunda jina la mfanyakazi kutoka kwa 'chora'?
Kutoka kwa 'chora' (tendo), jina la mfanyakazi ni 'mchoraji' (m- + mzizi + -aji), linalomaanisha mtu anayefanya tendo hilo.
17. Wakati unachambua sababu ndani ya riwaya, ni kiambishi/msemo gani unaonyeshwa kuonyesha sababu?
'Kwa sababu' ni kauli inayotumiwa kuonyesha uhusiano wa sababu kati ya matukio, tofauti na 'lakini' au 'hivyo' zinazoonyesha tofauti au matokeo.
18. Ni neno gani hutumika kuanzisha swali la moja kwa moja katika sentensi za riwaya?
Kitenzi cha kuuliza maswali ya dirisha kwa Kiswahili ni 'je' mwanzoni mwa sentensi ili kuonyesha kuwa ni swali.
19. Katika umiliki wa vitu ndani ya riwaya, ni fomu gani ya umiliki inayofaa kwa 'mwalimu' kwa sisi (our teacher)?
'Wetu' ni umiliki wa sisi; hivyo 'mwalimu wetu' inaonyesha kuwa mwalimu ni wa kundi letu (our teacher).
20. Ni alama gani ya mkazo wa tendo mara kwa mara (habitual) kwenye vitenzi vinavyotumika katika riwaya?
Kiambishi 'hu-' kinatumika kuonyesha tabia/marudio ya kawaida (mfano: hupenda = huwa anapenda mara kwa mara).
21. Je, ni namna gani sahihi ya kuongeza umoja hadi wingi kwa nomino 'mwandishi' katika maandishi ya riwaya?
Mwandishi (m- umoja) ukigeuzwa kuwa wingi huwa 'waandishi' kwa kubadilisha awali ya daraja kutoka 'm-' hadi 'wa-'.
22. Katika maelekezo ya mwandishi kwa mhusika, ni fomu gani ya amri hasi (negative imperative) kwa mtu wa pili umoja 'usome' (donβt read) inayotumika mara nyingi?
Amri hasi kwa mtu mmoja (segunda person singular) hutumia 'usi-' ikifuatiwa na kitenzi: 'usisome'. 'Msisome' ni kwa wingi/resp. ya heshima.
23. Ni neno gani kinachotumika kuanzisha kifungu cha masharti (conditional) katika riwaya?
'Ikiwa' hutumika kuanzisha kifungu cha masharti (mfano: Ikiwa utasoma, utafaulu) na inaelezea tukio la masharti.
24. Katika riwaya unaporejea kundi la watu kama 'wanafunzi', ni kitenzi cha ulinganifu (relative) gani kinachofaa kutumia?
'Ambao' hutumika kwa nomino za wingi (wanafunzi, watu) kuunganisha kifungu cha sifa; 'ambaye' ni kwa umoja wa mtu.
25. Unapotaka kuonyesha vitabu vilivyo karibu na msemaji katika riwaya, ni demonstrative gani inafaa kwa 'vitabu'?
Kwa daraja la vi- (vitabu), demonstrative ya karibu ni 'hivi' (mfano: vitabu hivi = these books).