Grade 10 Kiswahili Matumizi ya Lugha – Ukanushaji Notes
Kiswahili — Matumizi ya Lugha: Ukanushaji
Mada ndogo: Ukanushaji
Malengo ya Kujifunza (Specific Learning Outcomes)
- Kuelewa maana ya ukanushaji (ili kupambana na taarifa au kauli).
- Kujua viambishi vya ukanushaji kwa wakati uliopita, uliopo na ujao katika matini.
- Kutambua viambishi vya ukanushaji wa wakati uliopita, uliopo na ujao katika matini.
- Kuandika sentensi kwa kutumia viambishi vya ukanushaji.
- Kufafanua ukanushaji wa wakati katika mawasiliano (kujibu, kupinga, kurekebisha).
1. Ukanushaji — maana na sababu
Ukanushaji ni njia ya kusema “hapana” kwa kauli, taarifa au shutuma. Hutumika kupinga au kubainisha kuwa jambo halikutendeka, halitendeki au halitendeki kwa sasa. Katika Kiswahili, ukanushaji huonyeshwa kwa viambishi (prefixes) ambavyo vinawekwa kwenye kitenzi.
Kwa nini tunakanusha?
- Kupinga taarifa isiyokuwa ya kweli (kurekebisha habari).
- Kukataa pendekezo au ombi.
- Kuelezea hali hasi (hapana, sidhani).
- Kuhisi wasiwasi au kutotaka kufanya jambo.
2. Viambishi vya ukanushaji kwa wakati
A. Wakati uliopo (sasa/habitual)
Viambishi vya ukanushaji vinabadilisha viambishi vya nafsi vya kawaida. Viambishi vya kawaida: ni-, u-, a-, tu-, m-, wa-. Viambishi vya ukanushaji (uliopo) ni: si-, hu-, ha-, hatu-, ham-, hawa-.
Mifano:
- Ninapenda muziki. — Sipendi muziki. (Mimi si-pendi)
- Unapenda mchezo. — Hupendi mchezo. (Wewe hu-pendi)
- Anacheza mpira. — Hapendi? (Yeye ha-chezi ?) — Badilisha mfano: Anapenda kitabu. — Hapendi kitabu.
- Tunajifunza. — Hatujifunzi. (Sisi hatu-jifunzi)
B. Wakati uliopita (li / past)
Ili kuunda ukanushaji wa wakati uliopita, tunachanganya kiambishi cha ukanushaji na kiambishi -ku- kabla ya mzizi wa kitenzi. Mfano wa muundo: (viambishi vya ukanushaji) + ku + mzizi.
Viambishi (mfano): siku-, huku-, haku-, hatuku-, hamku-, hawaku-
Mifano:
- Nilimwona. — Sikumwona. (Mimi siku + m + wona)
- Alikuja mapema. — Hakuja mapema.
- Waliona filamu. — Hawakuona filamu.
- Nilipika chakula. — Sikupika chakula.
C. Wakati ujao (ta / future)
Ukanushaji wa wakati ujao unatumia viambishi vya ukanushaji + -ta- kabla ya mzizi wa kitenzi.
Viambishi (mfano): sita-, huta-, hata-, hatuta-, hamta-, hawata-
Mifano:
- Nitakwenda sokoni. — Sitakwenda sokoni. (Mimi si-ta-kwenda)
- Atajifunza kesho. — Hatajifunza kesho. (Yeye ha-ta-jifunza)
- Watacheza jioni. — Hawatacheza jioni. (Wao hawa-ta-cheza)
3. Jinsi ya kutambua viambishi vya ukanushaji ndani ya matini
- Tafuta alama za wakati: -na- (sasa), -li- (iliyopita), -ta- (ijao).
- Kagua mwanzo wa neno (subject prefix). Kama kuna si-, hu-, ha-, hatu-, ham-, hawa- basi ni ukanushaji wa sasa.
- Kama kuna -ku- baada ya kiambishi cha ukanushaji, ni wakati uliopita (past negative).
- Kama kuna -ta- baada ya viambishi vya ukanushaji, ni wakati ujao (future negative).
Mfano wa utambuzi (chagua viambishi vya ukanushaji): "Sikuona gari hilo jana." — siku- = ukanushaji wa wakati uliopita (siku + ona).
4. Mazoezi (Kwa vitendo)
A. Badilisha sentensi zifuatazo kutoka thabiti (affirmative) kwenda kanusha (negative):
- Ninacheza mpira kila Jumapili.
- Alikuja shuleni mapema jana.
- Watakwenda tukutane kesho.
- Tunapika wali kila wiki.
- Utaona filamu hii baadaye.
- Nilimsaidia mwalimu mwanzoni.
- Anapenda chakula cha Kihindi.
- Nitafanya jaribio kesho.
B. Badilisha sentensi hizi za ukanushaji kuwa thabiti (positive):
- Sipendi chai.
- Hakuja kazini jana.
- Hatutakwenda shuleni kesho.
- Sikumwona jana.
Majibu (bonyeza kuonyesha)
A (majibu):
- Sichezi mpira kila Jumapili.
- Hakuj a? — Hakuja shuleni mapema jana.
- Hawatakwenda tukutane kesho.
- Hatu-piki wali kila wiki. — Hatupiki wali kila wiki.
- Hutaona filamu hii baadaye.
- Sikumsaidia mwalimu mwanzoni.
- Hapendi chakula cha Kihindi.
- Sitafanya jaribio kesho.
B (majibu):
- Napenda chai.
- Alikuja kazini jana.
- Tutakwenda shuleni kesho.
- Nilimwona jana.
5. Ukanushaji katika mawasiliano (mfano wa mitendo)
Ukanushaji hutumika pia katika mazungumzo kwa njia tofauti:
- Kupinga taarifa: "Sikumwona rafiki yako jana." (Unapinga habari ya kuwa alikuona)
- Kukataa kwa heshima: "Samahani, sitasaidia leo." (Unakatai ombi kwa adabu)
- Kurekebisha kosa: "Hakuandika barua, alifanya simu badala yake."
Mfano wa mazungumzo ya kupinga (role-play)
A: "Nilimwona Juma sokoni." — B: "Hapana, sijamwona Juma siku nzima." (B anakanusha taarifa ya A)
6. Mapendekezo ya shughuli za darasani (Suggested Learning Experiences)
- Ufafanuzi wa mwalimu: Weka mifano ya sentensi thabiti na kanusha kwa midomo na kuomba wanafunzi wa tengeneze negative zao.
- Kazi ya vikundi: Wanafunzi wachague simulizi fupi, watambue viambishi vya ukanushaji, wakifanye jedwali la mfano (affirmative vs negative).
- Role-play: Wacheze mazungumzo ya kupinga au kukataa mahitaji (shopping, homework, permission).
- Kuandika: Wanafunzi waandike sentensi 10 za ukanushaji (3 kwa wakati uliopo, 3 uliopita, 4 ujao).
- Kuiga: Walimu wafanye kusoma kifungu fupi darasani; wanafunzi wabisome tena lakini wakibadilisha sehemu za positive kuwa negative na kinyume.
- Mtihani mdogo: Maswali mafupi ya kubadilisha sentensi na kutambua viambishi (kwa dakika 15).
7. Mbinu za tathmini (Assessment)
Mfano wa mtihani mfupi (kwa alama 20):
- (8 alama) Badilisha sentensi 8 kutoka positive kwenda negative (mchanganyiko wa wakati uliopo, uliopita, ujao).
- (6 alama) Tambua viambishi vya ukanushaji katika kifungu cha mistari 5 (andika viambishi na kueleza wakati).
- (6 alama) Andika majibu mawili ya mazungumzo ukipinga taarifa kwa kutumia viambishi sahihi.
Rubric: Kila jibu sahihi = 1 alama; kwa sentensi za ukanushaji zenye muundo sahihi wa tena = 1 alama, makosa madogo (vowel elision) hayapotezi alama zote isipokuwa kuna uharifu wa muundo mzima.