Grade 10 Kiswahili Matumizi ya Lugha – Mnyambuliko wa Vitenzi Notes
Mnyambuliko wa Vitenzi
Somu: Kiswahili | Mada: Matumizi ya Lugha | Umri lengwa: 15 mwaka (Kenya)
Malengo maalum (Specific Learning Outcomes)
- a) Kufahamu maana ya mnyambuliko wa vitenzi ili kuupambanua.
- b) Kudadili sifa bainifu za kauli: kutenda, kutendea, kutendewa, kutendeka.
- c) Kutambua vitenzi katika aina hizo za kauli.
- d) Kutumia aina hizi ipasavyo katika sentensi.
- e) Kuchangamka (kujihusisha) na vitendo vya kisarufi na matumizi yao sahihi.
1. Ufafanuzi mfupi
Mnyambuliko wa vitenzi unaelezea jinsi kazi ya tendo inavyohusiana na mhusika (mtenda) au mwenye kupewa tendo. Tunajifunza aina nne za kauli (voices) za vitenzi:
- Kauli ya kutenda (active) – mhusika anafanya tendo.
- Kauli ya kutendea (aplicative/benefactive) – tendo linafanywa kwa au kwa ajili ya mwingine; mara nyingi linaoneshwa na Kiambishi cha aplikativi (-ia / -ea / -ishia).
- Kauli ya kutendewa (passive) – mhusika anatetewa; tendo linafanywa kwa mhusika; verb inaonekana kwa kiambishi cha passiv (-wa / -iwa / -ewa).
- Kauli ya kutendeka (inchoative / middle) – tendo linatokea bila mhusika wazi au linadhuru/linamhusisha kitu kinachobadilika; mara nyingi linajengwa kwa mabadiliko ya umbo (mfano: -ika / -eka / -uka) kuonyesha kitendo kinatokea kwa itself (kupungua ya kimwendo).
2. Jinsi ya kutambua kila kauli (alama za kisarufi)
- Kauli ya kutenda (Active) – mtenda (subject) zilizochaguliwa mbele na vitenzi vinaonekana bila mnyambuliko maalumu wa aplikativi/passiv. Mfano: "Mwalimu anafundisha wanafunzi."
- Kauli ya kutendea (Aplikativi / Kutendea) – verb ina kiambishi kama -ia / -ea / -ishia au mabadiliko ya verbo; kuna mpokeaji wa tendo (object wa kipekee). Mfano: "Mwalimu anafundishia wanafunzi somo." (anawafanyia/anafanya kwao)
- Kauli ya kutendewa (Passive) – verb ina -wa / -iwa / -ewa; mhusika/subject ni mpokeaji wa tendo; mtenda anaweza kutajwa kwa kuambatanisha 'na'. Mfano: "Wanafunzi wanafundishwa na mwalimu."
- Kauli ya kutendeka (Inchoative / Middle) – verbo hubadilika kuwa la intransitive kwa kuongezwa au kubadilishwa kwa virafumo kama -ika / -eka / -uka kuonesha kitendo kinatokea peke yake. Mfano: "Kikombe kilivunjika." (vunjika = broke/was broken by itself)
3. Mifano ya kila kauli (kwa matumizi ya sentensi rahisi)
Kauli ya kutenda (Active)
Mwizi alikimbia. — (Mwizi = mtenda, alifanya kitendo.)
Mfano mwingine: Shaabu anaandika barua.
Kauli ya kutendea (Aplicative / kutendea)
Mwalimu amemfundishia Asha somo. — (Kutendia = kufanya kwa faida/ kwa ajili ya Asha.)
Mfano mwingine: Alinunulia mtoto kipande cha nguo.
Kauli ya kutendewa (Passive)
Nyumba ilijengwa na wakazi. — (Nyumba = mpokeaji wa tendo; mtenda ametajwa kwa 'na'.)
Mfano mwingine: Somo linafundishwa darasani.
Kauli ya kutendeka (Inchoative / Middle)
Kikombe kilivunjika. — (Hakukuwa na mtenda wazi; kikombe kiliharibika/ kilivunjika.)
Mfano mwingine: Dirisha lilifunguka ghafla.
4. Mazoezi — Tambua / Badilisha / Tumia
- Tambua kauli: Changanua kauli ya vitenzi katika sentensi zifuatazo (wajibu: andika "kutenda", "kutendea", "kutendewa" au "kutendeka").
- Mwalimu alimtunuku Asha kitabu.
- Chakula kilitayarishwa kwa haraka.
- Walipigana mpaka waliryama maumivu.
- Gari lilikanuka ghafla katika ghorofa.
- Badilisha aina ya kauli: Tumia mfano wa sentensi ya kutenda uibadilishe kuwa:
- a) kauli ya kutendea
- b) kauli ya kutendewa
- c) kauli ya kutendeka
- Zoo la uandishi: Andika sentensi nne za Kiingereza zilizo za Kiswahili (tumia maeneo ya Kenya kama muktadha): a) moja ya kauli ya kutenda; b) moja ya kutendea; c) moja ya kutendewa; d) moja ya kutendeka.
5. Majibu ya Mazoezi (Mfano)
Sehemu 1 — Tambua kauli:
- "Mwalimu alimtunuku Asha kitabu." — kutenda (mwalimu ndiye mtenda).
- "Chakula kilitayarishwa kwa haraka." — kutendewa (chakula ndilo lililotendewa; aina ya passive).
- "Walipigana mpaka waliryama maumivu." — kutendeka/kutenda ya mwenzani (hapa ndo matendo ya pande mbili; kama ni kwa uhusiano wa pande mbili tunaweza kuelezea kama kutenda kwa walichukua hatua lakini pia ni matokeo ya vitendo vya pande mbili — kwa ufafanuzi wa darasani onyesha tofauti za reciprocal/active).
- "Gari lilikanuka ghafla katika ghorofa." — kutendeka (tendo lilitokea bila mtenda wazi; gari liliharibika/kuharibika au lilikuwa na tatizo).
- a) Kutendea (aplicative): "Mama amekatia mtoto mkate." (Mama anakata kwa ajili ya mtoto / anamtengenezea mtoto mkate.)
- b) Kutendewa (passive): "Mkatato umetkatwa na mama." (Mkate ulikatwa na mama; mpokeaji wa tendo ni mkate.)
- c) Kutendeka (inchoative): "Mkate ulikatika." (Mkate ulitokea kuanguka/ kulipuka — mfano wa kutendeka: mkate uligeuka/ulikauka — tumia muktadha sahihi darasani.)
6. Vitendo vya Kujifunzia (Classroom activities)
- Gruppi ya wanfunzi wa aina 4: kila kundi liandike sentensi 6 kwa kila aina ya kauli; kisha kubadilishana na kuonyesha tofauti za umbo la kitenzi.
- Mjadala: Toa sentensi ya habari (active) na waonyeshe jinsi ya kuibadilisha kuwa passive na applicative; wajibu wa kila mwanafunzi kumtaja kiambishi alichotumia.
- Shughuli ya kutambua: Mwalimu aanze historia fupi; wanafunzi walitambue vitenzi na kauli katika hadithi.
7. Mbinu za kufundisha na tahadhari
- Tumia jinsi maana inavyobadilika zaidi ya mabadiliko ya umbo la kitenzi — lenga kwa ufafanuzi wa mtenda/mpokeaji/hali.
- Onyesha morfolojia kwa hatua: onyesha mfano kisha uonyeshe kiambishi (-ia, -wa, -ika, n.k.).
- Tumika mifano ya maisha ya kila siku (shule, sokoni, mashamba, nyumba) ili wanafunzi wa umri wa 15 waweze kuhusisha na muktadha wao (Kenya).
8. Mitihani ya haraka (Quick quiz: tafuta kauli na uonyeshe kiambishi)
- "Wanafunzi wanapeleka mifuko sokoni." — Ni kauli gani? (jibu: ...)
- "Jembe lilivunjika shuleni." — Ni kiambishi gani kinachoonyesha kutendeka? (jibu: ...)
- "Alimwambia mwalimu habari hiyo." — Ni kauli gani: kutenda/kutendea/kutendewa/kutendeka? (jibu: ...)
- "Tunda liliuzwa kwa bei nzuri." — Ni kauli gani? (jibu: ...)
(Majibu: 1) kutenda/kutendea depending on object structure — toa muhtasari darasani; 2) Kiambishi chaguo: -ika / -uka kwa mfano vunjika; 3) kutenda/kutendea (kama 'alimwambia' ni active; kama alikuwa akimuambia kwa ajili ya mtu mwingine ni aplikativi); 4) kutendewa (passive).
9. Muhtasari wa shughuli kulingana na Malengo
- a) Kwa ufafanuzi: toa neno moja au sentensi kwa kila aina ya kauli ili mwanafunzi aelewe tofauti ya maana.
- b) Kudadili sifa: tutumie mfano wa kiambishi ili kueleza jinsi kauli zinavyotofautiana (kiambishi: -ia/-ea = kutendea; -wa/-iwa/-ewa = kutendewa; -ika/-eka/-uka = kutendeka).
- c–d) Kutambua na kutumia: mazoezi ya kuandaa sentensi, kubadilisha na kutambua kauli itokee mara kwa mara.
- e) Kuchangamka: chagua kazi za vikundi, hoja za darasani na tathmini fupi za mdomo.
Vidokezo vya mwalimu: Anza somo kwa matumizi rahisi (sentensi za kawaida), kisha onyesha mabadiliko ya kitenzi kwa kutumia rangi (mfano: kiambishi -ia kwa kutendea, -wa kwa kutendewa, -ika/-uka kwa kutendeka). Tumia mazoezi ya maandishi na ya mdomo kwa muktadha wa maisha ya watoto (shule, sokoni, familia).
Maelekezo: Tumia machapisho haya kama muhtasari wa darasani. Badilisha mifano kwa muktadha wa shule yako ili iwe rahisi kwa wanafunzi.