Grade 10 Kiswahili MIKONDO YA FURSA ZA AJIRA- Kusikiliza na Kuzungumza – Ufahamu wa Kusikiliza Notes

• a) Eleza maana ya ujumbe na fani (vipengele vya kifasihi/fasoni) katika matini kwa ajili ya kwenda kina zaidi.
• b) Bubaini ujumbe wa matini simulizi kwa kuzingatia mazingira au picha zinazotolewa.
• c) Kuhusisha ujumbe katika matini simulizi uliyoisikiliza (kuoanisha maudhui na uzoefu/maarifa).
• d) Kuchambua vipengele vya fani katika matini simulizi uliyoisikiliza.
• e) Kuchambua ujumbe na fani katika matini kwa kusikiliza ili kukuza stadi ya kusikiliza.

1. Viashiria vya wakati (tenses / aspect):
   • Weka akili kwa viambishi vya wakati: ni- (sasa), na- (endelevu/sasa-progressive), li- (zamani), me- (kimalizia/perfect), ta- (baadaye/future), hu- (tabia/habitual), ka- (action repeated/brief past).
   • Kwa kusikiliza, viashiria hivi vinaonyesha lini tukio lilitokea na hivyo kutusaidia kuelewa ujumbe kuu.
2. Ulinganifu wa wanafanya na vitenzi (Subject-verb concord):
   • Tambua kiambishi cha msamiati wa nafsi au kitu kwenye kitenzi (a-, u-, m-, tu-, ma-, wa-, n- ...). Hii inakuambia ni mwenye nini.
3. Majina ya mstari wa mtoa habari (pronouns / referral):
   • Pronouns (yeye, wao, sisi, ni- kwa mimi) zinaonyesha waulizi na marudio; muhimu katika kufuatilia wagombezi wa ujumbe.
4. Wajumuisho na viunganishi (conjunctions / discourse markers):
   • Maneno kama: na, lakini, kwa sababu, ili, hivyo, hata hivyo, hata — vinaonyesha muundo wa hoja (sababisho, matokeo, kulinganisha).
5. Sura za sentensi: moja-kazi, mfululizo, sambamba, kauli-husisha (compound/complex):
   • Sentensi za sambamba au zenye vifungu vya ulinganifu zinaweza kuonyesha mfululizo wa matukio au msururu wa sababu-na-matokeo.
6. Sura za kijibu/maulizo (questions & imperatives):
   • Maneno kama Je, mbona, kwa nini au mtindo wa amri huwa na sauti maalum; kwa sarufi, hii inaonesha nia (kuuliza, kuagiza).
7. Majedwali ya maneno (reported/direct speech):
   • Katika kuripoti: 'alisema kwamba...', utabadilisha viashiria vya wakati au vimu vya nafsi. Fuatilia jinsi maneno yanavyobadilika wakati ya kuripoti — hili ni muhimu kwa kuelewa ni wapi taarifa ilitoka.
8. Sura za mnyororo (relative clauses):
   • Maneno yanayoanza na ambaye/ambao/ambayo yanatoa maelezo zaidi kuhusu nomino — kusikiliza kunakusaidia kubaini taarifa za ziada ambazo huongeza maana.
9. Vitenzi vya pasivu (passive voice):
   • Pasivu (kutanisha -wa/-wa) inasisitiza tukio kuliko muumba; kusikiliza pasivu kunaweza kuonyesha kujificha kwa mtoaji wa kitendo.
10. Tabia za lugha zinazohusiana na fani (stylistic grammar devices):
    • Kurudia maneno (repetition), ulinganifu wa vitenzi, matumizi ya mtindo wa maukak (rhetorical questions), similes kwa kutumia kama, au matumizi ya nomino badala ya vitenzi (nominalization) — mambo haya yanaonesha fani lakini yanaonekana pia kwa alama za sarufi.

• Tambua viambishi vya wakati kwenye vitenzi ili upe taswira ya mfululizo wa wakati.
• Fuata mabadiliko ya nafsi na pronouns kuona kwa namna gani wahusika wanabadilika au kuhusiana.
• Changanua viunganishi ili kujua sababu, matokeo au mpangilio wa mawazo.
• Tambua kama mmulizaji anatumia pasivu — hii inaweza kuonyesha kukandamiza au kumlinda mtoa taarifa.
• Kutambua karatasi za kuripoti (alisema, alisema kuwa, akidai) kutakusaidia kubaini uaminifu wa taarifa.
• Rekebisha makosa ya muktadha kwa kutumia relative clauses: mara nyingi taarifa muhimu hupaginate katikati ya sentensi kubwa.

"Nilipokuwa kijana, shamba letu lilikuwa na mifugo mingi. Siku moja, mnyama mmoja alitoroka na kusababisha ghasia za jirani. Baba alituambia kuwa tutalipa hasara, lakini baada ya mazungumzo, wenzetu walikubali kulipishwa. Huo ilikuwa somo kwetu kuhusu uwajibikaji."

1. Ambatanisha ujumbe kuu wa sentensi hapo juu.
2. Tambua vitenzi na viambishi vya wakati (tenses) vilivyotumika.
3. Taja pronouns/subject concord zilizotumika na wapi zinamwelekeza mtu.
4. Taja kiunganishi kinachoonyesha sababu/ubadilishaji wa mawazo.
5. Tafuta fani (mfano: kurudia, rhetorics, simile) au mtindo unaosaidia ujumbe.

1. Badilisha hotuba hii ya moja kwa moja kuwa hotuba iliyoripotiwa:

   Mama alisema, "Tutahakikisha kila mtoto analala salama leo."

   Jibu: Mama alisema kwamba watahakikisha kila mtoto alilala salama siku hiyo. (Angalizo: badilisha viambishi vya wakati na nafsi zikitakiwa.)

2. Badilisha sentensi hii kuwa pasivu:

   Walinunua vifaa vya shuleni.

   Jibu: Vifaa vya shuleni vilininuliwa. (Au: Vifaa vya shuleni vilinunuliwa na wao.)

3. Tofautisha kati ya hatua ya wakati (aspect) katika vitenzi vifuatavyo—eleza kama ni kitendo kilichotokea mara moja, kinazoendelea, au tabia:
   • a) Alisoma
   • b) Anasoma
   • c) Huasoma

   Jibu muhtasari: a) Alisoma = kitendo kilitokea zamani (simple past); b) Anasoma = kitendo kinachoendelea sasa; c) Huasoma = tabia ya kawaida/habitual.

4. Katika sentensi ifuatayo tambua clause la kuongezea (relative clause) na jina lililotajwa:

   Mwalimu ambaye alikuja jana alitoa zawadi.

   Jibu: Relative clause = "ambaye alikuja jana"; jina = "Mwalimu". Clause inatoa maelezo juu ya mwalimu.

5. Chunguza kifungu kinachofuata na taja ni aina gani ya fani ya lugha inayoonekana:

   "Toka hilala utepe, awe mwanga wa asubuhi." (Mfano wa kifasihi)

   Jibu: Hapa kuna lugha ya kifananisha (metaphor/imagery) na uandishi wa kifasihi unaotaka kusisitiza hisia; sarufi inatumika kwa nominalization na mtiririko wa maneno.

• Wape wanafunzi hadithi fupi (simulizi) ili wasikilize (au upige rekodi uchezwe) na waandike vitenzi vyote walioviona na kuonyesha wakati wao (li-, na-, me-, ta-, hu-, ka-).
• Warambishe wanafunzi kutafuta viunganishi vya sababu (kwamba/kwa sababu/ili) na kuonyesha jinsi zinafanya sentensi kuwasilisha hoja. Hii itawawezesha kubaini uhusiano wa sababu na matokeo katika simulizi za ajira (mfano: jinsi ajira fulani inavyoathiri jamii).
• Fanyeni mazoezi ya kusema: toa wigo (scenario) kuhusu nafasi ya kazi; mwanafunzi atoe maelezo kwa kutumia tenses tofauti: alipata kazi (past), anafanya kazi (present), atapokea malipo (future), ana tabia ya (habitual).
• Tumia majadiliano ya darasani (role-play) ambapo mmoja anatoa taarifa na mwingine anaripoti kwa kutumia hotuba iliyoripotiwa — hivi wanafundishwa kubadilisha nafsi na wakati ipasavyo.

1. Unawezaje kutumia viashiria vya wakati (me-, li-, na-) ili kutofautisha hadithi ya zamani na inayoendelea?
2. Nitaje mfano wa jinsi pronoun inaweza kubadilisha maana ya sentensi uliyoisikiliza.
3. Je, pasivu inaweza kubadilisha nani anayeonekana kuwa hatukuzungumzia? Eleza kwa mfano huu: "Fedha ziliibwa." Nani anaweza kuwa mfanyakazi?