Grade 10 Kiswahili Kusoma – Kusoma kwa Mapana – Matini ya kujichagulia Notes
Kiswahili — Kusoma kwa Mapana: Matini ya Kujichagulia
Umri wa walengwa: 15 miaka (Kenya). Lengo: kusoma matini za kujichagulia ukizingatia vipengele vya kisarufi (grama) — muonekano wa umoja (cohesion/umoja) na msamiati (vitenzi, nomino, vivumishi, nk.).
- a) Kueleza umuhimu wa kusoma kwa mapana.
- b) Kujadili vipengele mbalimbali vya kuzingatia kwa kusoma kwa mapana.
- c) Kusoma matini ya kujichagulia akizingatia umoja na msamiati.
- d) Kuandika muhtasari wa matini aliyoisoma ili kurahisisha uelewa.
- e) Kufurahia kusoma kwa mapana ili kujenga ufasaha wa lugha.
Kusoma kwa mapana kunamaanisha kusoma aina mbalimbali za maandishi (habari, maelezo, mahojiano, insha fupi) ili kuboresha uelewa wa msamiati na muundo wa sentensi. Katika somo hili tutaangalia hasa vipengele vya kisarufi vinavyoweka umoja wa matini (vitenzi vya muunganiko, viunganishi, ustari wa wazo) na namna ya kuboresha msamiati (kusaidia kuelewa maana halisi au muktadha wa maneno).
- Umoja na muunganiko (cohesion): vitenzi vya muunganiko (kama kwa hivyo, ili, lakini, baada ya), viambatanisho (vile vile, mfano), na marejeleo (vitenzi vya mahali, viwakilishi kama yeye, hilo).
- Muwafaka wa nomino na vitenzi (concord): muafaka wa nomino na vitenzi (mfano: mtu anasema vs watu wanasema).
- Tense na mtiririko wa wakati: kutambua wakati wa tendo (kitenzi cha sasa, kilichopita, kimedumu) na mabadiliko yaliyotumika.
- Sehemu za lugha (POS): kubainisha nomino, vitenzi, vivumishi, vitenzi vya nomino (participles), viwakilishi, na viambishi (viambatanisho, vivumishi vya kiasi).
- Mifumo ya nomino na tamathali za mabadiliko ya maneno: tafiti za mzizi, viambishi (nafsi, umoja/wingi, li/ya), na mchakato wa kutengeneza maneno (derivation).
- Lugha (register) na msamiati: maneno rasmi vs yasiyo rasmi; matumizi ya misamiati sahihi kulingana na matini.
- Mifumo ya alama za usanifu: alama ya nukta, koma, nukuu — jinsi zinavyoathiri ufasiri wa sentensi.
Tamaa ya Bia
Shambani kuna kilimo cha mbao, mazao yamekua vizuri. Wakulima walikuwa wakishirikiana; kila mmoja alijua jukumu lake. Walipokutana baada ya mavuno, walifurahi kwa sababu juhudi zao zilikuwa zimerudishwa. Baada ya hapo, walitumia sehemu ya mazao kuiweka akiba na kuuza sehemu sambamba ili kununua nafaka kwa mwaka ujao.
- Gundua usemi wa wazo kuu (main idea) ya kila sentensi na andika kifupi.
- Tambua vitenzi vinavyotumiwa (verbs) na ipatie wakati (tense) kwa kila kitenzi.
- Tathmini muafaka wa vitenzi na nomino (concord): chagua sentensi mbili zenye kosa la muafaka na rekebisha.
- Taja viunganishi/vitenzi vya muungano vilivyotumika (mfano: lakini, baada ya, kwa sababu), na eleza jukumu lao katika umoja wa matini.
- Tafuta maneno matatu ambayo yanaweza kubadilishwa kwa kutumia maneno rafiki (synonyms) ili kuboresha msamiati.
- Mtihani wa haraka (10 min): Soma sentensi 6 kutoka matini iliyopo; andika majina (nomino), vitenzi, vivumishi, na viwakilishi vilivyotumika.
- Uchambuzi wa umoja (15-20 min): Chagua kifungu kutoka kwenye kitabu au tovuti, pina vitenzi vya muunganiko, marejeo, na muafaka; andika kifupi kinachoonyesha jinsi vipengele hivi vinavyounda umoja.
- Kujenga msamiati (15 min): Chagua maneno 5 ya siri (difficult) kutoka kwenye matini; tafsiri maana zao, tengeneza sentensi mpya kwa kutumia maneno hayo, badilisha kuwa umoja wa kiarafa (register) tofauti (rasmi vs za kawaida).
- Urekebishaji (error correction) (10-15 min): Walimu wametoa sentensi zenye makosa ya muafaka (tense/concord); wanafunzi wafanye marekebisho na kutoa sababu kisarufini.
- Kuandika muhtasari (20-25 min): Andika muhtasari wa sentensi 3-5 ukizingatia umoja, kutumia vitenzi sahihi na msamiati unaofaa; hakikisha muafaka wa nomino na vitenzi unafuata taratibu (subject-verb agreement).
- Chagua sentensi za msingi zinazoonyesha wazo kuu; epuka kurudia maneno bila tofauti.
- Tumia vitenzi vinavyolingana na nomino (muwafaka wa nafsi na wingi/umoja).
- Badilisha maneno marefu kwa vivumishi vinavyoeleweka kwa urahisi (sio kubadilisha maana).
- Angalia tense: endelea kwa kutumia wakati mmoja (kama kichwa cha matukio ni kilichopita, tumia kilichopita bila kuruka kwa wakati).
- Tumia koma na nukta kwa usahihi; kwa vifupi, maelezo ya ziada yaweke kama kifungu kidogo, si ndani ya sentensi kuu.
- Sentensi: "Wakulima walikuwa wakishirikiana; kila mmoja alijua jukumu lake."
- Vitenzi: walikuwa wakishirikiana (tense: lililoendelea/kilichopita kinachoonyesha daima), alijua (tense: kilichopita).
- Muafaka: wakulima (wali- plural) na kitenzi walikuwa vina muafaka (umoja wa nafsi ya plural).
- Umoja: kutumia nukta ya nusu (;) inaunganisha mawazo mawili yanayohusiana; marejeo ya "kila mmoja" yanarejea "wakulima".
- Vipande fupi vya matini za mtandaoni au vitabu vya darasa (habari, insha, maelezo).
- Jedwali la sehemu za lugha (POS chart) kwa KiSwahili.
- Orodha ya viunganishi na marejeo ya kawaida (kwa ajili ya uangalia umoja).
- Umoja wa wazo (0-4): je, muhtasari una wazo kuu wazi na mfuatano mzuri?
- Sarufi (0-4): muafaka wa nafsi, tense sahihi, matumizi ya viwakilishi na viunganishi.
- Msamiati (0-4): matumizi ya maneno sahihi na mabadiliko yanayofaa (synonyms) bila kupoteza maana.
- Uwezo wa kurahisisha (0-2): kumfanya msomaji afahamu mara moja bila maelezo yasiyo ya lazima.