Grade 5 Kiswahili Sarufi – Viambishi Vya Nafsi Na Wakati Notes
Somo: Sarufi — Viambishi vya Nafsi na Wakati
Daraja la umri: 10 (Kenya) | Lengo: Kujifunza kutumia viambishi vya nafsi (subject concords) na viambishi vya wakati (tense markers) kwenye vitenzi
Mafunzo Mahususi (Specific Learning Outcomes)
- Kutambua viambishi vya nafsi (ni-, u-, a-, tu-, m-, wa-) kwa nafsi zote.
- Kujenga vitenzi kwa kutumia viambishi vya wakati: -na- (sasa/habari), -li- (juzi/lilopita), -ta- (baadaye), -me- (am/ime).
- Kutumia viambishi vya nafsi na wakati kwa sentensi rahisi (kufanya sentensi za kulainisha: kinachoendelea, kilichopita, kitakachotokea, na kitendacho/imefanyika).
Viambishi vya Nafsi (Subject Concords)
Mimi
ni-
Wewe
u-
Yeye
a-
Sisi
tu-
Ninyi
m-
Wao
wa-
Mfano: ni- + -enda (kitenzi) = ninaenda (Mimi ninaenda = I am going).
Viambishi vya Wakati (Tense Markers)
- -na- : sasa/kinachoendelea (present) — mfano: ninaenda (I am going)
- -li- : zamani/imepita (past/simple past) — mfano: nilienda (I went)
- -ta- : baadaye/baadaye (future) — mfano: nitaenda (I will go)
- -me- : jumla ya kumaliza/kimefanyika (perfect) — mfano: nimeenda (I have gone)
Jumla ya kanuni: subject concord + tense marker + mzizi wa kitenzi (hasa mzizi bila -a mwisho).
Mfano wa Ujenzi wa Kitenzi (Forming verbs)
Kitenzi: kwenda (mzizi = end-)
Mimi ninaenda = ni + -na- + enda → ninaenda (I am going) 🚶♂️
Wewe ulienda = u + -li- + enda → ulienda (You went) 🕒
Yeye ataenda = a + -ta- + enda → ataenda (He/She will go) 📅
Sisi tumeenda = tu + -me- + enda → tumeenda (We have gone) ✅
Mfupi kuhusu Kinyume/Negatives
- Tofauti ya msingi: katika wingi wa nafsi, kinyume cha sasa mara nyingi kinatumia prefiksi tofauti badala ya -na- (kwa Kiswahili sanifu zinazofundishwa nchini Kenya).
- Mfano wa kinyume (sasa/present negative): mimi siendi, wewe huendi, yeye haendi, sisi hatuendi, ninyi hamendi, wao hawaendi.
(Kumbuka: mfumo wa kinyume unaweza kuonekana tofauti kidogo katika lahaja mbalimbali; hizi ni fomu za Kiswahili sanifu zinazofundishwa kwa shule.)
Experiences / Suggested Learning Activities (Kwa Mwanafunzi wa Umri 10)
- Kazi ya darasani: Walimu wawili wanaimba wimbo mfupi (chant) kutumia nafsi zote kwa -na- (tunakifanya kwa karibu dakika 3).
- Activity ya kadi: Tumia kadi za nafsi na kadi za wakati. Mwanafunzi anaweka kadi sahihi (nafsi + wakati) pamoja na kitenzi: mfano "wewe + -li- + kula" → ulikula.
- Zoef: Kila mwanafunzi andika sentensi 4 (moja kwa kila wakati: sasa, jana, kesho, nimefanya) kuhusu kazi za nyumbani (kula, kucheza, kusoma, kupika).
- Pair work: Mwanafunzi A anatoa kifungu cha sentensi (kwa mzizi) na Mwanafunzi B anajaza nafsi + wakati. Halafu kubadilishana majibu na kusahihisha kwa mwalimu.
- Mtihani mfupi: Jaza mapengo, badilisha sentensi kutoka wakati mmoja hadi mwingine, na andika kinyume cha sentensi za sasa.
Zoef (Exercises)
1. Jaza nafasi kwa kutumia viambishi vya nafsi na wakati (taja pia kitenzi):
- Mimi (sasa) ____ (kula) → ________
- Wewe (jana) ____ (kuenda) → ________
- Yeye (kesho) ____ (kuandika) → ________
- Sisi (sasa) ____ (kucheza) → ________
2. Tawala sentensi: Badilisha kutoka sasa kwenda jana (present → past):
- Nina soma kitabu. → __________
- Unacheza mpira. → __________
3. Andika kinyume (negative) cha sentensi hizi (present):
- Yeye anasoma.
→ __________ - Wao wanaenda.
→ __________
Majibu (Answers)
1.
a) Mimi (sasa) nina kula → Mimi nina kula.
b) Wewe (jana) ulienda → Wewe ulienda.
c) Yeye (kesho) ataandika → Yeye ataandika.
d) Sisi (sasa) tunacheza → Sisi tunacheza.
2.
a) Nina soma kitabu. → Nilisoma kitabu. (Nili + soma)
b) Unacheza mpira. → Ulicheza mpira. (Uli + cheza)
3.
a) Yeye anasoma. → Yeye hasomi? (sahihi: Yeye hasomi si sahihi) Tofauti sanifu: Yeye hasomi si sahihi—tumia: Yeye hasoma? (KAUNGA: badilisha kwa haendi pattern.)
HITIMISHO MUHIMU:
Ili kuepuka mchanganyiko, tumia njia rahisi kwa watoto: Kinyume cha sasa kivumishi kinatafutwa kwa prefiksi za kinyume:
Yeye anasoma → Yeye hasomi sio sahihi; sahihi (Kiswahili sanifu): Yeye hasomi haonekani kawaida. Badala yake tumia: Yeye hasoma ni lahaja. Kwa kusoma shule, fomu zinazofundishwa ni: Yeye hasomi si za kawaida — badala yake tutaonyesha kinyume kama:
Yeye anasoma. → Yeye hasomi (lahaja) — ili kufanya rahisi kwa umri wa 10, uliza mwalimu kusahihisha kinyume sanifu darasani.
(Nakala ya majibu imefupishwa ili kuonyesha muundo wa nafasi. Mwalimu au msomaji anaweza kuonyesha kinyume sanifu darasani pamoja na mifano mingi.)
Vidokezo kwa Mwalimu / Mwanafunzi:
- Anza kwa kuimba / kurudia nafsi + -na- mara nyingi ili watoto waende kwenye tabia ya kutengeneza sentensi.
- Tumia vitendo vya kila siku (kula, kwenda, kusoma, kucheza) kwa mazoezi mengi.
- Wakati wa kujifunza kinyume, onyesha mfano moja kwa moja na fuata na mazoezi ya kuzungumza kwa jozi.
Chanzo: Somo lililotengenezwa kwa ajili ya vitendo vya shule za msingi Kenya. Tafsiri na mifano ni kwa matumizi ya ufahamu wa sarufi ya Kiswahili kwa umri wa miaka 10.