Grade 10 Kiswahili – Uandishi wa Kiumalifu – Shajara Quiz
1. Katika shajara unataka kuandika 'baba wa Amina'. Ni muundo gani wa kiswahili unaofaa kutumia bila kutumiwa kwa viwakilishi visivyoeleweka?
Utumiaji wa 'wa' unaonyesha umiliki au uhusiano kwa usahihi: 'Baba wa Amina' ni sahihi kisarufi. 'Baba yake Amina' si sahihi kwa muundo wa shajara, 'kwa' haonyeshi umiliki, na 'Baba-Amina' sio muundo wa kiswahili.
2. Katika shajara unapoweka majina ya wazazi, ni jinsi gani sahihi ya kuoanisha nomino na kivumishi 'mzuri' kwa mtoto wa jinsia ya kike?
Kivumishi 'mzuri' kinaofanya kazi kwa nomino 'mtoto' (m-/wa- class) kimeweka sentensi sahihi. Chaguzi nyingine hazifuati muundo sahihi wa nomino na kivumishi.
3. Unataka kusema 'huyu ni babu wa familia' kwenye shajara. Ni kitenzi gani kinachofaa kushindana (verb concord) na 'huyu'?
'Huyu' ni nomino ya karibu (m-/m-) na kinachofuata ni kitenzi 'ni' kwa utangulizi wa uandishi wa kiumalifu: 'Huyu ni babu wa familia.' Wengine sio concord sahihi.
4. Unatafsiri katika shajara 'their mother' kwa Kiswahili. Ni fomu gani sahihi ya umiliki?
Yao ni kiwakilishi cha umiliki kwa watu wa tatu wingi. 'Mama yao' inaonyesha umiliki wa waliotajwa. 'Mama wake' ni mtu mmoja wa tatu, 'yetu' ni sisi, na 'wao wao' ni yasiyo sahihi kisarufi.
5. Katika shajara unapofanya ufuatiliaji wa vizazi, unataka kuandika 'who is the father of John' kwa Kiswahili. Ni mtiririko gani sahihi wa swali?
Mtindo sahihi wa swali ni 'Nani ni baba wa John?' ambapo 'ni' inaweza kuwekwa baada ya msamiati wa swali. Chaguzi zingine hazifuati sintaksia ya kawaida ya Kiswahili.
6. Unatengeneza kichwa cha kipengele kwenye shajara: 'Jina la msichana huyu'. Je, ni sahihi kuandika 'la' au 'ya' kabla ya 'msichana'?
'Jina la msichana huyu' ni sahihi kwa sababu 'jina' ni neno la daraja la kiroho (n/ji- class) kinachopata kiambishi 'la' kabla ya jina la mtu. 'Ya' au 'wa' si sahihi hapa.
7. Katika shajara, unapofafanua uhusiano kwa kutumia kivumishi 'wake', unatafuta kumaanisha nani? Chagua kifungu sahihi: 'Baba wake' ina maana gani?
'Weke' au 'wake' inaashiria umiliki wa mtu aliyeelezwa kabla. Kwa mfano, kama uliamuru jina la Amina, 'Baba wake' ni baba wa Amina.
8. Unataka kuandika 'my grandparents' kwa Kiswahili katika shajara. Ni namna ipi sahihi ya mti ya umiliki?
Kivumishi cha umiliki kwa kwanza mtu wingi ni 'zangu'. 'Babu na bibi zangu' inaweka umiliki wa mwandishi. Zingine zinaonyesha umiliki wa mtu mwingine.
9. Katika kuandika shajara, ni sahihi kutumia muundo gani kuonyesha mfululizo wa vizazi kwa kisarufi?
Kuonyesha mfululizo kwa kutumia viungo au mishale (->) pamoja na maneno ya uhusiano au 'wa' husaidia usahihi wa kisarufi na ufafanuzi. Chaguzi nyingine hazifai kwa shajara za kiumalifu.
10. Katika sentensi ya shajara: 'Watoto wa Asha ni wakubwa'. Ni mwafaka gani wa kivumishi cha wingi kwa nomino 'watoto'?
Nomino 'watoto' ni daraja wa wingi (wa-), hivyo kivumishi kinapaswa kuwa 'wakubwa' ili kukubaliana kisarufi. 'Mkubwa' ni umoja, 'kubwa' bila prefix sio sahihi kwa muundo wa kiswahili.
11. Unaandika 'the eldest daughter' kwa Kiswahili katika shajara. Ni tafsiri gani sahihi ya kifupi na kisarufi?
'Binti mkubwa zaidi' inaonyesha jina la msichana wa kwanza kwa mpangilio wa umri. 'Binti mkubwa' haimalizi maana ya 'mwenye umri zaidi' bila 'zaidi', na zingine sio sahihi kisarufi.
12. Katika shajara, unapoandika 'my father's sister' (mjua mke wa kaka wa baba au dada ya baba?) Ni jinsi gani sahihi ya kiswahili kwa 'sister of my father'?
Muundo sahihi ni 'Dada ya baba yangu' ambapo 'ya' inaunganisha 'dada' (n/ji- class) na 'baba yangu'. 'Dada wa baba yangu' si isiyo kawaida lakini 'ya' ndiyo sahihi kwa muundo wa kisarufi hapa.
13. Je, ni sahihi kuandika 'shajara ya familia' au 'shajara ya familia yangu' ikiwa unataka kuonyesha umiliki? Chagua sahihi kisarufi.
'Shajara ya familia yangu' inaonyesha umiliki wa mwandishi kwa kutumia 'ya' kwa 'shajara' (n/ji-). 'Shajara wa familia yangu' ni muundo usio sahihi kisarufi.
14. Katika shajara unapofafanua uhusiano kati ya watu wawili: 'He is my uncle's son'. Ni sentensi gani sahihi kwa Kiswahili?
Utumiaji sahihi ni 'mtoto wa mjomba wangu' kuonyesha umiliki; 'wa' inafanya muundo wa kizazi/umiliki kuwa sahihi. Chaguzi nyingine havifuatwi na muundo sahihi.
15. Unataka kuandika 'their grandparents' kwa Kiswahili. Ni aina gani ya kivumishi cha umiliki itumike?
'Zao' ni kiwakilishi cha umiliki kwa watu wa tatu wingi. Hivyo 'babu na bibi zao' ina maana ya wazee wa familia yao. Chaguzi nyingine zinaashiria watu wengine.
16. Ni muundo gani sahihi wa kisarufi wa kuandika 'my elder brother's name' kwa Kiswahili?
Muundo sahihi ni 'Jina la kaka yangu mkubwa' ambapo 'la' inaunganishwa na 'jina' na 'kaka yangu mkubwa' inabainisha ni kaka mkubwa. Chaguzi nyingine hazifuati utaratibu sahihi.
17. Katika shajara unapokazia jinsia ya mtoto kwa kisarufi, ni sahihi kusema 'yeye ni mtoto' au 'yeye ni binti' kwa ajili ya msichana. Chagua sahihi kwa msichana.
Ili kubainisha jinsia ya msichana, 'Yeye ni binti' ni sahihi kisarufi. 'Mtoto' haielezei jinsia. 'Kijana' inaashiria mvulana.
18. Unapochagua vitenzi vinavyofuata nomino za daraja wa wa-/m- katika sentensi ya shajara, ni upatanifu gani wa kisarufi unahitajika (subject concord)?
Nomino za daraja wa-/m- zinahitaji concord ya wingi 'wa' kwenye vitenzi (wanaenda, walikuja). Hii ni sheria ya msingi ya sarufi ya Kiswahili.
19. Katika shajara unataka kuandika 'son-in-law' kwa Kiswahili. Ni neno gani sahihi kisarufi?
'Shemeji' ni neno linalotumika kuashiria mke wa mwana au mume wa binti ndani ya uhusiano wa ndoa; ni sahihi kwa maana ya 'son-in-law' katika muktadha wa uhusiano. Mwingine si sahihi.
20. Unataka kuandika 'the youngest child' kwa Kiswahili. Ni tafsiri gani sahihi kisarufi?
'Mtoto mdogo zaidi' inamaanisha mtoto wa mwisho kwa upande wa umri (youngest). 'Mdogo sana wake' sio muundo sahihi; 'mkubwa zaidi' ni kinyume.
21. Katika shajara unapopanga majina kwa tarehe za kuzaliwa, ni aina gani ya muundo wa tarehe unaofaa kimaandishi (kiswahili kiumalifu)?
Kuonyesha tarehe kwa muundo wa maandishi ni kiumalifu na kisarufi sahihi: 'Alizaliwa tarehe 12 Mei 2005'. Matumizi ya fomu za nambari peke yake au mifumo isiyoeleweka sio ya kiumalifu.
22. Ni sahihi kutumia maneno gani kuonyesha uhusiano wa ndoa katika shajara bila kutengeneza sintaksia isiyoeleweka? Chagua mfano sahihi wa 'wife of John'.
'Mke wa John' ni muundo sahihi wa umiliki/uhusiano wa ndoa. 'Mke John' bila 'wa' si muundo wa kiswahili unaokubalika.
23. Katika shajara unataka kuonyesha uhusiano wa damu: 'cousin' kwa Kiswahili huwa 'binamu'. Je, ni muundo gani wa kisarufi kwa kumsaidia kuelezea ni binamu wa nani?
Muundo sahihi ni 'Binamu wa Asha' kuonyesha umiliki/uhusiano. 'Ya Asha' haifai kwa daraja hili, na 'kwa' sio sahihi kwa muundo wa umiliki.
24. Katika vigezo vya kisarufi vya shajara, unapotumia neno 'aliyezaliwa' kuunda kifungu cha sifa, ni sahihi kupanga kifungu cha sifa wapi katika sentensi? Mfano: 'Aliyezaliwa mwaka 1980, Ahmed...' Ni sahihi kweli?
Kifungu cha sifa kinachotumika kama 'aliyezaliwa mwaka 1980' kinaweza kuja kabla ya au baada ya jina kuhusu msanifu wa kiumalifu, na kisarufi ni sahihi. Hii ni mbinu ya kuwasilisha taarifa kwa ufupi.
25. Katika shajara unapofafanua jinsia na umri kwa muundo wa kisarufi, ni sahihi kusema 'Mwanamke wa miaka 40' au 'Mwanamke mwenye umri wa miaka 40'? Chagua sahihi kiumalifu.
Kwa uandishi wa kiumalifu, 'Mwanamke mwenye umri wa miaka 40' ni muundo kamili na sahihi kisarufi. 'Mwanamke wa miaka 40' hata hivyo pia unaonekana katika matumizi, lakini muundo wa pili ni kamili zaidi kiumalifu.
26. Unapoandika kwa kisarufi katika shajara, ni sahihi kutumika kwa marudio ya nomino kwa kutumia 'yeye' dhidi ya kutumia jina mara zote? Mfano: 'Asha alizaliwa 1990. Yeye ana...'
Kiswahili kinaruhusu matumizi ya viwakilishi kama 'yeye' ili kuepuka kurudia jina mara kwa mara; hii ni mbinu bora ya kiumalifu na kisarufi.
27. Katika shajara, unataka kuonyesha uhusiano wa urithi: 'child of the late Mr. Ali'. Ni sentensi gani sahihi kisarufi?
Muundo sahihi ni 'Mtoto wa marehemu Bwana Ali'—'marehemu' inatolewa kabla ya 'Bwana Ali' kama sifa ya heshima. Chaguzi nyingine hazifuati mpangilio sahihi wa maneno.
28. Unatengeneza shajara na unataka kuonyesha uhusiano wa kina: 'stepmother' kwa Kiswahili ni nini kisarufi sahihi?
'Mama wa kambo' ni tafsiri ya kisarufi ya 'stepmother' ikionyesha kuwa ni mama kwa upande wa ndoa/urejeshaji, chaguo jingine sio sahihi kimantiki au kisarufi.
29. Katika shajara, unapotumia neno 'mke wa kwanza' kuonyesha mke wa mwanzo wa mtu, ni mtindo gani sahihi wa kisarufi?
'Mke wa kwanza' ni mpangilio sahihi wa kisarufi unaoonyesha mke wa kwanza kwa mpangilio wa ndoa. 'Mke kwanza' inaweza kukubalika katika matumizi ya kawaida lakini 'Mke wa kwanza' ni sahihi kiumalifu.