Grade 10 Kiswahili β Ufahamu wa Kusikiliza Quiz
1. Tafsiri kihistoria: Ni aina gani ya wakati (tense) inayoonyeshwa na kifungu 'Nimepata kazi mpya'?
Kifungu '-me-' katika 'Nimepata' kinaonyesha tendo lililokamilika lakini linahusishwa na sasa; ni wakati wa kamili (present perfect).
2. Ni namna gani ya kutengenezwa kwa kinyume (negative) cha 'Anapata ajira'?
Kinyume cha sasa (present simple/habitual) kwa mtu wa tatu hutengenezwa kwa 'ha-' + msingi wa kitenzi + '-i', hivyo 'Anapata' -> 'Hapati'.
3. Baada ya 'Nataka wewe ... ajira', ni fomu gani sahihi ya kitenzi 'kupata' (subjunctive) kwa 'wewe'?
Subjunctive kwa 'wewe' unatengenezwa kwa nafasi ya msamiati bila 'ku-' na mwisho '-e', hivyo 'kupata' -> 'upate' baada ya 'Nataka'.
4. Ni kiambishi gani cha sambamba (subject concord) kinachofaa kwa 'mwalimu' (m/moa, mtu wa sifa ya 1) katika sentensi '_____ anafundisha darasa'?
Nafsi ya daraja la 1 (m-/mw-) inatumia sambamba 'a-'; kwa hiyo 'Mwalimu anafundisha'.
5. Nambari ya sauti: Ni wapi sentensi hii imebadilishwa kuwa sauti ya pasivu (passive)? (Asili: 'Mwanafunzi alisoma kitabu.')
Sauti ya pasivu inabadilisha mtendo kuwa kitu kinachopokelewa; 'Kitabu kilisomwa na mwanafunzi' ni muundo sahihi (subject = kitabu, ki- concord, -wa- passive).
6. Chagua umbo la kauli za kuleta sababu (causative) la kitenzi 'soma'.
Causative ya 'soma' hutengenezwa kwa kuongeza kiambishi cha causative '-sha/ -za' hadi kuwa 'somesha' (sababisha kusoma/mfanya mwingine asome).
7. Ni fomula gani ya kuongeza msamiati wa 'andikia' (applicative) kutoka 'andika'?
Applicative huongezwa kwa kiambishi '-ia/-ea' kuonyesha kwa ajili ya/kwenye msaada wa mtu; 'andika' -> 'andikia' (kuandika kwa mtu).
8. Ni namna gani ya kuonyesha tendo la pande zote (reciprocal) kwa kitenzi 'ona'?
Reciprocal hutengenezwa kwa kiambishi '-ana' kuonyesha shughuli miongoni mwa pande mbili au zaidi: 'ona' -> 'onana' (kuona kila mmoja).
9. Kifungu 'ameshapata' kinaonyesha nini zaidi kuhusu tendo?
Kiambishi '-me-' pamoja na 'sha' ('amesha-') inaonyesha tendo lililofanyika na kumalizika kabla ya sasa; ni perfective/completed aspect.
10. Ni jinsi gani ya kinyume (negative) cha 'Nimepata ajira' ikimaanisha 'sijawahi kupata'?
'Sijawahi' inatumika kuonyesha βsijawahi/neverβ kwa sasa na inafanana na 'I have never'; ndio kinyume kinachofaa cha 'Nimepata'.
11. Katika 'Ninamwona mwalimu', ni kazi gani ya sambamba ya kitu (object concord) iliyotumika?
Katika 'Ninamwona mwalimu', 'm-' ni sambamba la kitu (object concord) kwa nomino ya daraja la m-/mw- (mwalimu).
12. Katika kitenzi 'Anasoma', umuhimu wa 'na' ni gani?
'-na-' ndani ya 'Anasoma' ni kiashirio cha wakati wa sasa/endelevu (present progressive/habitual) kinachofanya kitenzi kiashirie tendo linaloendelea au la kawaida.
13. Kipi kinachotambulika kama infinitive (kitenzi katika umbo la ku-) katika sentensi 'Anataka kupata ajira'?
Infinitive ya Kiswahili hupatikana kwa kiambishi 'ku-'; 'kupata' ni infinitive ya kitenzi kilichotumika baada ya 'Anataka'.
14. Neno 'viongozi' ni nomino za umoja gani na sambamba gani ya wingi inafaa kwa kitenzi 'wanaongea' (subject concord)?
'Viongozi' ni wingi wa nomino za daraja la m-/mw-; sambamba ya wingi ni 'wa-', hivyo 'Viongozi wanaongea'.
15. Ni nini kinyume cha wakati wa jana kwa mtu wa tatu (past negative) cha 'Alipata kazi'?
Negative ya past simple kwa mtu wa tatu hutengenezwa kwa 'ha-' + li + -past? Actually 'hakupata' (ha- + ku/ -ku- + pataa?) standard ni 'hakupata' meaning 'he/she did not get'.
16. Ni wapi tunaonyesha wakati wa past continuous katika Kiswahili kwa mfano 'Alikuwa anasoma'?
'Alikuwa anasoma' hutumia 'kuwa' katika past + present marker '-na-' kuonyesha tendo lililoendelea katika zamani; ni past continuous.
17. Ni kipi kinachofaa kuunganisha kifungu cha uhusiano (relative pronoun) kwa nomino isiyo hai 'kitabu'?
Kwa nomino isiyo hai ya ki-/vi- au ji-/ma-, relative pronoun sahihi ni 'ambacho' (kwa kitabu: 'kitabu ambacho').
18. Chagua kivumishi kinachofaa kwa 'walimu' ( wale walioko karibu) kati ya demonstratives hizi:
'Walimu' (wingi) wa karibu hutumika na demonstrative 'hawa' (wa- wingi wa karibu): 'walimu hawa'.
19. Ni mtindo gani sahihi wa kuonyesha ulinganifu (equative) 'Yeye ni mwalimu' kwa Kiswahili?
Matumizi ya 'ni' ni ya kuunganisha nomino mbili katika hatua ya ulinganifu: 'Yeye ni mwalimu' ni muundo sahihi wa equative.
20. Je, ni fomu gani ya wakati wa baadaye kwa 'mimi' (first person singular) ya kitenzi 'kupata'?
Baadaye (future) kwa 'mimi' hutengenezwa kwa 'ni-' + '-ta-': 'nitapata' = I will get.
21. Chagua kinyume sahihi cha sentensi ya sasa ya mwandishi 'Anasoma kitabu' kwa kutumia kinyume cha sasa:
Kinyume cha sasa (present negative) kwa mtu wa tatu hutengenezwa kwa 'ha-' + msingi + '-i': 'Anasoma' -> 'Hanasoma'.
22. Ni nini kinachofanya lafudhi ya 'kuomba' ikawa amri ya ukarimu (polite request) kwa kutumia kifungu cha subjonctive/onaorini? Mfano: 'Naomba ... nifanyi kazi' - ni kipi kitakachofaa?
Baada ya 'naomba' hutumika subjonctive (kusudio/ombolezo) kwa kuondoa '-a' ya infinitive na kuibadilisha kuwa '-e': 'nifanye' (let me do) ni sahihi kwa ombi la heshima.
23. Katika sentensi 'Wanafunzi walifanya mazoezi kila siku', sambamba ya wakati (tense marker) ya wingi ni ipi?
'Walifanya' ina kiambishi '-li-' kinachoashiria wakati wa zamani (past), pamoja na sambamba 'wa-' ya wingi kwa walimu/wanafunzi.
24. Ni njia gani sahihi ya kuunda causal/passive kwa kitenzi 'fanya' ili kuonyesha 'kufanywa' (passive)?
Passive direct ya 'fanya' ni 'fanywa' (kitu kinafanywa) kwa kuongeza '-wa' kwenye msingi; 'fanyiwa' inatumika tofauti (kuonyesha mtu aliefanyiwa).
25. Ni maneno gani ya kuhusisha sababu (conjunctions) yanayotumika kuonyesha lengo katika Kiswahili: '.. ili apate kazi' - neno gani linabaki?
'Ili' hutumika kuonyesha lengo/madhumuni (in order that/so that): 'Alisoma kwa bidii ili apate kazi'.
26. Chagua sambamba ya wingi inayofaa katika sentensi: 'Kitabu kimoja ____ mezani' (kuna vitabu vingi juu ya mezani).
Kwa vitu vingi (vi/ki daraja), sambamba ya wingi ni 'vi-' kwa hivyo kwa wengi: 'Vitabu vipo mezani' => 'vipo' ni sahihi kwa wingi.