Grade 10 Kiswahili – Ufupisho – Kifungu cha kupasha habari Quiz
1. Chagua kifungu sahihi cha kuunganisha kwa taarifa za maneno yaliyosemwa: Mkurugenzi alisema _____ kampuni itapanua shughuli zake mwaka ujao.
Katika kuripoti maneno ya mtu (reported speech) kutumia 'kwamba' au 'kwamba / kwamba' ni sahihi kuanzisha taarifa inayofuata. 'Kwa kuwa' au 'ikiwa' hazilingani na muundo wa kuripoti maneno.
2. Chagua muundo sahihi wa makubaliano ya mhusika: 'Waandishi wa habari _____ waliripoti tukio hilo jana.'
Kitenzi kinapaswa kuendana na nomino nyingi 'waandishi' (w- plural). Hivyo 'waliripoti' ni sahihi; 'aliripoti' ni ya mhusika wa umoja.
3. Nusuru sentensi ifuatayo kwa sauti passivu: 'Mamlaka ilitoa taarifa kwa wakazi.'
Kwa kuunda sauti passivu taarifa (kitenzi) ndiyo yanayopangwa kwanza: 'Taarifa ilitolewa...' kisha chanzo 'na mamlaka'. Hii ndiyo muundo sahihi wa passivu.
4. Chagua fomu sahihi ya kitenzi baada ya 'ili' wakati tunataka kueleza lengo: 'Aliandika ufupisho ili watu _____ habari muhimu haraka.'
Baada ya 'ili' inatumika kimo cha subjonctive (tense ya tamaa/lengo) katika Kiswahili: 'wapate' ni subjonctive sahihi. 'Wanapata' ni indikateri, 'walipata' ni zamani, 'kupata' ni infinitive.
5. Chagua kifungu sahihi kinachotumika kurejelea 'taarifa' (nomino n-): 'Taarifa _____ ilichapishwa jana, ilieleza hatua za serikali.'
Nomino 'taarifa' iko katika daraja la n/ma (isiyo hai), hivyo pronomu inayofaa ni 'ambayo'. 'Ambaye' na 'ambao' hutumika kwa daraja la m/wa au wingi wa maandishi tofauti.
6. Chagua muundo sahihi wa kurudisha kauli ya mtu (reported speech): Mwalimu alisema: 'Tutafanya ukaguzi kesho.' Taarifa (indirect): Mwalimu alisema _____ ukaguzi utafanyika kesho.
Kutumia 'kwamba' au 'kwamba/ kwamba' ni njia ya kuanzisha kauli iliyoripotiwa. Hii inafaa kabla ya kifungu kinachofafanua kile alichosema.
7. Chagua sahihi ya makubaliano ya kitenzi na kibinadamu wingi: 'Wakazi wa eneo hilo _____ taarifa hizo kwa maswali mengi.'
'Wakazi' ni wingi (wa-), hivyo kitenzi katika wakati wa zamani kinatumika 'waliuliza'. 'Aliuliza' ni umoja, 'ilieleza' ni kwa vitu, sio watu.
8. Chagua muundo sahihi wa kuonyesha sababu katika ufupisho: 'Taarifa ilitolewa, _____ jamii ifahamu hatari zilizopo.'
'Ili' hutumiwa kuonyesha lengo au kusudio (in order that). Hapa kutolewa kwa taarifa kulilenga jamii ifahamu hatari, hivyo 'ili' ndiyo sahihi.
9. Chagua pronoun sahihi kurudisha neno la 'ripoti' (nomino n-): 'Ripoti ilitolewa jana. _____ iliwekwa kwenye wavuti.'
Ili kuunganisha kifungu kinachohusu 'ripoti' tuliyoweka hapo awali, tunatumia relative 'iliyotolewa' (ripoti iliyotolewa). Hii inaonyesha ripoti iliyotajwa hapo mwanzoni.
10. Chagua muundo sahihi wa kuonyesha kinyume (contrast) katika ufupisho: 'Alielezea hatua mpya, _____ akatilia mkazo umuhimu wa uwazi.'
'Hata hivyo' hutumika kuonyesha kinyume au utofauti kati ya mawazo mawili. Hapa inafaa kuonyesha kuwa licha ya hatua mpya, alisisitiza jambo lingine.
11. Chagua fomu sahihi ya kitenzi baada ya somo la hadharani/anafunza (m-): 'Mwalimu _____ kwa kutoa taarifa fupi kwa walimu wenzake.'
Mhusika ni mmoja (mwalimu), hivyo kitenzi cha zamani kinapaswa kuwa 'alizungumza'. 'Walizungumza' ni kwa wingi, 'ilizungumza' ni kwa vitu.
12. Chagua namna sahihi ya kuunganisha vidokezo vingi kwa kifupi: 'Aliweka hoja, mifano na takwimu, _____ ufupisho ukawa wazito.'
'Hivyo' hutumika kuonyesha matokeo au athari; hapa inafaa kuelezea kuwa kutokana na vitu vilivyowekwa, ufupisho ulikuwa mzito/ yenye uzito.
13. Chagua sahihi ya kutumia vitenzi vya kurudia (habitual) katika ufupisho wa habari zinazoripotiwa mara kwa mara: 'Kila wiki, gazeti hili _____ ripoti za mazingira.'
'Huchapisha' inaonyesha tendo linalofanyika mara kwa mara (habitual). Hii ndiyo fomu inayofaa kwa maelezo ya tabia ya gazeti kila wiki.
14. Chagua pronomu sahihi kurejelea 'waandishi' (w-): 'Waandishi walikusanyika, kisha _____ waliamua kuandika pamoja.'
'Wao' ni pronomu inayoendana na wingi 'waandishi' na inarudisha kwao. 'Yeye' ni umoja, 'yule' ni mrefu wa kurejelea mtu mmoja.
15. Chagua muundo sahihi wa kuunganisha sababu: 'Huwa tunatoa ufupisho wa habari, _____ wasomaji wapate muhtasari kwa urahisi.'
'Ili' inaonyesha lengo (in order that). Hapa lengo la kutoa ufupisho ni ili wasomaji wapate muhtasari, hivyo 'ili' ndiyo inayofaa.
16. Chagua fomu sahihi ya kutaja kwamba taarifa ni ya zamani: 'Taarifa hizo _____ tarehe ya jana.'
'Zilikuwa' ni fomu sahihi ya kitenzi 'kuwa' kwa wingi na inaonyesha hali ya zamani. Ingawa 'ziliwahi' inaweza kumaanisha uvujaji wa muda, 'zilikuwa' ni sahihi kwa kuelezea hali ya tarehe.
17. Chagua muundo sahihi wa kuonyesha sehemu au mahali: 'Alieleza tukio lililotokea _____ mtaa wa Nairobi.'
'Katika' ni prepozisheni inayofaa kuelezea mahali/mtaa ambapo tukio lilitokea. 'Kwa' si sahihi kwa kuelezea ndani ya eneo.
18. Chagua namna sahihi ya kuunganisha vichwa vidogo katika ufupisho: 'Kwanini, Nini, Nani, na Wapi' vinafanya kazi gani katika ufupisho wa habari?
Katika ufupisho wa habari, vichwa hivi vinasaidia kupanga taarifa kwa sarufi na mantiki: nani, nini, wakati, wapi, kwanini, jinsi (5W1H). Hili ni muundo wa kisarufi wa taarifa.
19. Chagua pronoun sahihi kwa kurejelea 'kampuni' (n-): 'Kampuni ilitangaza mpango wake mpya; _____ itachukua hatua za utekelezaji.'
Kampuni ni nomino umoja katika daraja la n/ma, hivyo kitenzi cha wingi si sahihi. 'Itafuatilia' ni fomu ya umoja inayofaa kuonyesha hatua ya baadaye.
20. Chagua fomu sahihi ya kitenzi baada ya 'amesema' wakati kuripoti kauli kwa kifupi: 'Spika amesema _____ afanye ukaguzi.'
Baada ya 'amesema' tukiko katika reported speech kwa wingi wa wawasiliani (wa kwanza) matumizi ya subjonctive 'atuanze' ni sahihi. 'Tuanze' ni indikateri, 'kuanza' ni infinitive.
21. Chagua muundo sahihi wa kuonyesha wakati uliopita wa tukio kwa ufupisho: 'Milima hiyo _____ kutokana na mlipuko wa volkeno miaka kumi iliyopita.'
'Iliundwa' ni passive ya zamani inayofaa kuonyesha tukio lililotokea zamani. 'Imundwa' ni ya sasa ya makosa, 'iundwa' ni ya sasa indeterminate.
22. Chagua kiunganishi sahihi kuonyesha mwendelezo wa matukio: 'Alizungumza na viongozi, _____ baadae alitoa taarifa kwa umma.'
'Kisha' inaonyesha kitendo kilichofuata baada ya kingine (then/afterwards) na ndiyo inayoendana na mfululizo wa matukio.
23. Chagua pronomu sahihi kurudisha 'serikali' (n-): 'Serikali ilitangaza mpango; _____ itatoa ufafanuzi rasmi kesho.'
'Serikali' ni nomino umoja (n/ma) ya umma kwa mujibu wa muundo wa Kiswahili, hivyo kitenzi cha umoja 'itatoa' kinahitajika kuonyesha kitendo cha baadaye.