Reading for information – Poetry Notes, Quizzes & Revision

Reading for information — Poetry (Grammar notes in Swahili)

Makadirio: Waumizi wa miaka ~13 nchini Kenya. Yaliyomo haya yanazingatia masuala ya kimaana (grama) ya Kiswahili ambayo yatakusaidia kukusanya taarifa kutoka kwenye mashairi: kutambua nomino, vitenzi, viwakilishi, daraja za nomino, na jinsi ya kuunda maswali na sentensi.

Malengo ya kimaana (kwa kuzama kwa sha’iri)

• Tambua daraja la nomino na makubaliano ya kivumishi (adjective agreement).
• Tambua wakati/tendo kwenye vitenzi (tense/aspect) katika mstari wa shairi.
• Jifunze namna ya kuuliza na kujibu maswali ya kupata taarifa kutoka kwenye shairi.
• Unda wasifu mfupi (glossary) wa maneno ya shairi na tumia maneno hayo katika sentensi sahihi kisarufi.

1. Daraja za nomino na makubaliano

Kiswahili kina makundi (classes) ya nomino. Makundi haya yanaathiri vivumishi na vitenzi vinavyokubaliana. Mifano muhimu:

• M-wa (mtu/ watu): mtu mkuu — watu wakuu. Vivumishi vinapokea tanga ya m-/wa- kwa fika ya nomino: "mtoto mdogo", "watu wakubwa".
• M-mi (mti/ miti): mti mrefu — miti mirefu. Vivumishi hubadilika kwa kuwa "mrefu" -> "mirefu".
• Ki-vi (kisu/ visu; kiti/viti): kiti kikubwa — viti vikubwa.
• U-n (umbo/ hali): urafiki, umande — mara nyingi haibadiliki kwa umbo la wingi.

Katika shairi, angalia vitenzi au vivumishi vinavyolingana na nomino ili ufahamu ni nomino gani zina umuhimu katika kupata taarifa.

2. Vitenzi: viwango vya wakati na mabadiliko

Vitenzi vina sehemu muhimu: prefiksi ya mhusika (subject prefix), kiambishi cha wakati (tense/aspect), na mzizi wa kitenzi. Mfano:

• Ni-na-imba — sasa (present tense habitual/continuous): "Ninaimba" = mimi ninapiga wimbo/naimba.
• Ni-li-imba — muda uliopita (past): "Nilimba" = nilipiga wimbo.
• Ni-ta-imba — wakati ujao (future): "Nitakimba" = nitakuwa nikilia/ntaimba.
• U-si-omba (negative): "Hauchezi" au "Sili" kwa majibu hasi (negative formed often with ha-/si- + subject prefix).

Katika shairi, vitenzi vinaweza kuwa vifupi (subject omitted). Tafuta alama za wakati kwenye kiambishi cha kitenzi (li-, na-, ta-) ili kupata taarifa juu ya lini jambo limetokea.

3. Viunganishi, vitenzi vya hali, na hisia

Viunganishi (prepositions) na vitenzi vya hali (modal verbs/subjunctive) hutoa maelezo ya jinsi au sababu. Tanzu za kawaida:

• kwa — kwa ajili ya, kwa njia ya
• kwa sababu ya / kwa kuwa — sababu
• -a kama (conditional) au -e (subjunctive) kuonyesha msukumo au tamaa: "Nitamwogopa" vs "Namtaka aende".

4. Maswali ya kupata taarifa (Question forms)

Maswali ya habari yanatumia maneno yafuatayo: nani (who), nini (what), wapi (where), lini (when), kwa nini (why), vipi (how). Pia, kwa maswali ya "ndiyo/ hapana" tumia je? au utofauti wa sauti (intonation).

• Nani aliiimba wimbo huo? — Alikuwa nani mhusika?
• Nini kinatokea katika mstari wa pili? — Leta taarifa ya jambo
• Wapi mlima uliotajwa upo? — Taja mahali kwa matumizi ya preposition "katika/juu ya/karibu na".
• Lini mhusika anakumbuka? — Tazama kiambishi cha wakati kwenye kitenzi (li-, na-, ta-).

5. Kujenga msamiati (glossary) na matumizi yake kisarufi

Chagua maneno muhimu ya shairi, andika maana yao na daraja la nomino au sehemu ya msemo (PoS). Hapa chini ni mfano wa orodha ya maneno ya kawaida katika mashairi kuhusu asili na hisia.

6. Mifano ya sentensi kisarufi (using glossary)

Tumia maneno mapya na uangalie makubaliano ya daraja la nomino, prefiksi za mhusika, wakati, na muundo wa swali/jibu.

7. Jinsi ya kujibu maswali kutoka kwenye shairi (kwa mtiririko wa kisarufi)

1. Tambua neno la swali (nani, nini, wapi, lini, kwa nini, vipi).
2. Tafuta mstari unaohusiana — angalia prefiksi ya kitenzi na daraja la nomino.
3. Jibu kwa sentensi fupi; hakikisha prefiksi ya mhusika na wakati vinakubaliana. Mfano:

8. Vidokezo vya kusoma mashairi kwa taarifa za kisarufi

• Tazama kwa makini viambishi vya vitenzi (li-, na-, ta-, me-) — vinakuambia wakati wa tendo.
• Angalia vivumishi vinavyoendana na nomino (kibeba au kirefu) — kusaidia kutambua nomino muhimu.
• Tafuta maneno ya swali (kwa nini/vipi) — yao yatakuonyesha taarifa muhimu au hoja ya mshairi.
• Andika maneno mapya (glossary) na uweke aina yao (n., v., adj.) — hili litakuwezesha kujenga sentensi sahihi kisarufi.

9. Marejeo mafupi ya sarufi

Makubaliano ya nomino na kivumishi: kivumishi kinapata m/wa, ki/vi, n/— kulingana na daraja la nomino.

Prefiksi za mhusika (subject prefixes): ni- (mimi), u- (wewe), a- (yeye umoja), tu- (sisi), m-/wa- (nyinyi/wale; au wa- kwa wingi ya watu), wan- (wao wanapo).

Mifano ya wakati: na- (sasa), li-/me- (kazwa/umepitisha), li- au -ka- (perfect/past), ta- (baadaye/future).

10. Mazoezi mafupi (jibu kwa Kiswahili kisarufi)

1. Tambua daraja la nomino: "mti mweusi" — je, mti ni m/wa, m/mi, au ki/vi? (j): m/mi.
2. Rekebisha kivumishi kwa wingi: "mti mrefu" -> "______ mirefu". (j): miti mirefu.
3. Fanya swali kuhusu wakati: "Alipiga ngoma jana." — uliza lini? (j): "Lini alipiga ngoma?"
4. Tumia neno "kunong'ona" katika sentensi fupi ya kisarufi. (mfano): "Shemeji anapenda kunong'ona kwenye uwanja."

Tumia vidokezo hivi kila unaposoma shairi kwa Kiswahili. Tambua sarufi kabla ya kutoa maelezo ya kina — itakuwezesha kupata taarifa sahihi na kuunda sentensi za kuelezea.