GRADE 9 Kiswahili – KUSOMA KWA KINA:WAHUSIKA KATIKA TAMTHILIA Quiz
1. Ni nani kati ya hawa ndiye anayehusika na kusoma kwa kina katika tamthilia?
Mwandishi wa tamthilia ndiye anayehusika na kusoma kwa kina ili kufahamu maudhui, wahusika, na muktadha wa tamthilia.
2. Ni kipi kati ya vifuatavyo ni kazi ya mhariri wa tamthilia?
Mhariri wa tamthilia anahusika na kupanga vipande vya tamthilia ili kuifanya iwe na muundo mzuri na kufuata mantiki ya hadithi.
3. Nani anayejukumu la kuchambua wahusika katika tamthilia?
Mhariri wa tamthilia anahusika na kuchambua wahusika ili kuelewa tabia, malengo, na mahusiano yao katika tamthilia.
4. Kazi ya mwigizaji wa tamthilia ni ipi?
Mwigizaji wa tamthilia anahusika kuingiza hisia na tabia za wahusika katika uigizaji ili kufanya tamthilia ionekane halisi na ya kuvutia.
5. Ni nani anayejukumu la kuongeza mistari katika tamthilia?
Mwandishi wa tamthilia ndiye anayejukumu la kuandika na kuongeza mistari ili kuboresha hadithi na kuimarisha maudhui ya tamthilia.
6. Katika tamthilia, ni sentensi gani inaafikisha muundo sahihi wa makubaliano ya msubira (subject concord) kwa mtu wa tatu wingi (wa-)?
Kifungu cha wingi cha msubira kwa daraja wa m-/wa- ni 'wa-' na concord yake kwa wakati wa sasa ni 'wana-'. 'Walimu wanapanga...' ni sahihi kwa muundo wa mtu wa tatu wingi.
7. Katika mazungumzo ya wahusika, ni jinsi gani ya kumrejelea mwandishi mmoja kwa kutumia pronomi sahihi wa mtu wa tatu umoja?
'Yeye' ni pronomi ya mtu wa tatu umoja na inafaa kumrejelea mwandishi mmoja. Chaguzi zingine zinatumia pronomi za wingi au za kundi tofauti.
8. Ni wapi matumizi sahihi ya kivumishi/kiambishi cha uunganifu wa sifa (adjective concord) kwa nomino 'mtoto' (m/wa):
Kwa nomino ya daraja m-/wa- umoja (mtoto), kiambishi cha sifa kinabadilika kuwa 'm-'. 'Mtoto mzuri' ni sahihi; chaguo la mwisho lina hitilafu kwa muundo wa umoja/wingi.
9. Unapotaja mhusika ambaye ni mmoja, ni nomino ipi ya uhusiano (relative pronoun) inayotumika kwa umoja?
'Ambaye' hutumika kuunganishia tamko kwa nomino za umoja. 'Ambao' hutumika kwa nomino za wingi; hivyo 'ambaye' ndio sahihi kwa umoja.
10. Ni namna gani sahihi ya kuonyesha umiliki wa mhusika mmoja (yeye) kwa kitabu (ki-vi class)?
Kwa daraja ki-/vi- umiliki kwa 'yeye' hutumika 'chake'. Hivyo 'kitabu chake' inaonyesha umiliki kwa mhusika mmoja (yeye).
11. Katika tamthilia, unapomtaka kundi la wahusika wasome, ni amri gani sahihi kwa wingi (nyinyi)?
Amri kwa wingi kwa vitenzi vya mwili hutumika kwa kiambishi '-eni'. Kwa hiyo 'Someni' ni sahihi kwa kuagiza watu wengi.
12. Ni kipi kinatumika kama njia ya kupiga kelele kumwita mhusika mtoni (vocative) kwa Kiswahili sahihi kwenye tamthilia?
'Ee' ni nafsi ya kuonyesha wito (vocative) katika Kiswahili na hutumika kabla ya jina au pili ya mhusika ili kumpigia kelele au kumuita.
13. Katika kuripoti usemi wa mhusika (reported speech), ni neno gani kawaida hutumiwa kuunganisha kauli ya moja kwa moja na ile iliyoripotiwa?
Katika kuripoti hotuba, neno 'kwamba' hutumika baada ya kisemaji: 'Alisema kwamba/kwamba...' ili kuonyesha kauli iliyoripotiwa.
14. Kwenye tamthilia, unapomaanisha mhusika anamtenda mwenyewe (reflexive action), nusudi gani sahihi ya Kiambishi cha nafsi ya kujieleza?
Kiambishi cha kujieleza kwa nafsi ya tatu umoja ni 'ji-' (aliji-). 'Alijipiga' inaonyesha mhusika amejitenda mwenyewe; 'alimpiga' inaonyesha alimuua mwingine.
15. Ni wapi matumizi sahihi ya kivumishi cha umbali (demonstrative) kwa kumrejelea mhusika aliyeko karibu kwenye jukwaa?
'Huyu' hutumika kwa msumari au mhusika aliye karibu kwa umbali; 'yule' hutumika kwa aliyeko mbali.
16. Ni sentensi gani ina matumizi sahihi ya kitaalam ya kuunganisha nomino nyingi na kifano cha umoja kwa kutumia 'kila'?
Kijibu: 'Kila' hupelekea nomino kutumika umoja; hivyo msubira na vitenzi vinafaa kuwa kwa umoja: 'anapaswa'.
17. Katika tamthilia, jinsi gani sahihi ya kumrejelea wingi wa wahusika wakati wa kumtaja mume na mke pamoja (m-/wa-)?
'Wao' ni pronomi sahihi ya mtu wa tatu wingi na inafaa kuwakusanya mume na mke pamoja. 'Yeye' ni umoja na 'huyu' ni mfuatano wa umbali wa karibu.
18. Ni sentensi gani inaonyesha matumizi sahihi ya kitenzi chenye kiambishi cha mhusika kuhusu kwingineko (object infix) kwa mtu wa tatu umoja?
Kiambishi cha m/w (object infix) kinapoingizwa baada ya 'ni-' kinafanya 'nimemwona' (ni-me-m-wona). 'Nimemwona' inaonyesha nimewona yeye (m/w) kwa usahihi.
19. Unapotumia vitenzi vya umoja/wingi kwenye tamthilia, ni sawa kutumia lipi kwa 'wanafunzi' (wa-) ukiashiria tukio la sasa-lakini linaloendelea?
Kwa 'wanafunzi' (wa- wingi), concord kwa wakati wa sasa inatumika 'wana-': 'wanacheza' inaonyesha tendo linaloendelea kwa kundi.
20. Katika kuandika mazungumzo ya wahusika, ni njia gani sahihi ya kuonyesha tofauti kati ya hotuba ya moja kwa moja na ile iliyoripotiwa?
Hotuba ya moja kwa moja inaonyeshwa kwa nukuu au alama za matangazo; kuripotiwa hutumia muunganisho kama 'alisema kwamba/kwamba' bila nukuu.
21. Ni sentensi gani ina matumizi sahihi ya kiambishi cha umiliki (possessive concord) kwa nomino ya daraja m-/wa- wingi, mfano 'rafiki' (m-/wa-)?
'Rafiki' kama ilivyotajwa bila m-/wa- kwa mtu wa wingi inahitaji 'wao' kuonyesha umiliki/walitumia wao; katika muktadha wa wingi 'rafiki wao' inaonekana sahihi kwa kuonyesha hao rafiki ni wao.
22. Unapotumia maneno ya mwenzake kuainisha mhusika katika tamthilia, ni pronomi gani inayoashiria umilikaji kwa 'wewe' (you singular)?
'Wako' ni umiliki wa 'wewe' (viz. kitu chako). 'Wao' ni wa watu wingi, 'wake' ni wa yeye (yeye) na 'zake' ni wa yeye kwa daraja la vi-/ki- au wasaif.
23. Ni ipi sentensi inayotumia kwa usahihi kiambishi kinachotofautisha wingi wa nomino zenye ki-/vi- (mfano: kitabu/vitabu) kuonyesha umiliki wa mhusika?
Kwa nomino ya daraja ki-/vi- umiliki hutumika kwa kiambishi 'vy-' au 'ch-' kwa plural; 'vitabu vyake' inaonyesha vitabu vya yeye vilipo mezani.
24. Katika tamthilia, unaporudia jina la mhusika kwa ajili ya msisitizo, ni muundo gani sahihi wa kiswahili kuonesha msisitizo?
Kutumia 'ndiye' baada ya jina ni njia ya kusisitiza mwenyewe au jukumu lake: 'Mwalimu ndiye mwalimu...' ni sahihi kwa kisarufi kwa msisitizo.
25. Ni sentensi gani inatumia kwa usahihi vitenzi vya kutoeleza (negation) kwa watu wingi waliotenda kitu hapo awali?
'Hawakuwahi' inaonyesha kutojawahi-tendo kwa watu wingi. Chaguo la pili linaweza kuwa sahihi pia lakini lina maana tofauti (did not play), lakini 'hawakuwahi kucheza' inaonyesha hawajawahi kufanya kitendo kabisa.
26. Wakati kuna wahusika wawili na maneno 'yeye' na 'mimi' katika sentensi, jinsi gani ya kuondoa utata wa mrejeo wa pronomi?
Ikiwa pronomi 'yeye' inaweza kumrejelea mtu yeyote kati ya wawili, kubadilisha na jina (mfano: 'Amina alisema...') huondoa utata na kufanya maana iwe wazi.
27. Katika tamthilia, ni sentensi gani inaoonyesha matumizi sahihi ya umaliziaji wa vitenzi vya wakati uliopita kwa mtu wa tatu umoja?
'Alicheka alipofika...' inaonyesha mtu wa tatu umoja (al-) katika wakati uliopita. Chaguo la mwisho pia ni sahihi lakini linaonyesha wingi; swali lililenga umoja.
28. Ni ipi njia sahihi ya kuunganisha vitenzi vilivyotumika kuonyesha tendo lililoendelea wakati wa hotuba ya mhusika (present continuous)?
'Anacheza' ni muda wa sasa unaoendelea (present continuous) kwa mtu wa tatu umoja. 'Alicheza' ni wakati uliopita, 'atacheza' ni kesho.
29. Kwenye tamthilia, unapotaka kumuelezea mhusika kwa kumuongeza sifa nyingi, ni muundo gani sahihi wa kiambishi wa sifa kwa nomino za wingi (wa-)?
Kwa nomino za wingi 'walimu', kiambishi cha sifa ni 'wa-' au 'wazuri' kwa wingi; kisha 'walifundisha' ni msubira wa wingi. Kwa hivyo sentensi ya mwisho ni sahihi kisarufi.
30. Ni sentensi gani inatumia vizuri kiambishi cha uhusiano (relative) kwa kuoanisha wahusika wingi?
'Ambao/wao/ambao' hutumika kwa wingi; 'watii' sahihi hapa ni 'ambao' au 'walioshiriki', lakini katika chaguzi zilizopo 'wnafunzi ambao' (sahihi zaidi ni 'wanafunzi ambao') inaonyesha ulinganisho wa wingi.
31. Unapotumia kitenzi cha pasi (passive) kumwelezea mhusika aliyefanyiwa tendo, ni ipi sentensi sahihi?
'Alifundishwa' ni muundo wa pasivu unaoonyesha mwanafunzi alipokea tendo (kulifundishwa). 'Alimfundisha' ni aktyivu (alifundisha mtu mwingine).
32. Katika tamthilia, ni ipi njia sahihi ya kuonyesha mabadiliko ya wakati kutoka hotuba ya moja kwa moja hadi iliyoripotiwa kwa lazima?
Wakati kurejea hotuba ya mtu wa tatu, muda unabadilishwa kwa concord: 'Nitakuja' (moja kwa moja) inaporipotiwa kwa 'atakuja' (yeye). 'Alisema kwamba atakuja' ni sahihi.