GRADE 9 Kiswahili β KUSOMA KWA MAPANA:MATINI YA KUJICHAGULIA Quiz
1. Kwa nini ni muhimu kuchagua matini ya kusoma kwa mapana?
Ni muhimu kuchagua matini ya kusoma kwa mapana kwa sababu matini hiyo inaweza kukidhi mahitaji ya msomaji na kumsaidia kufaidika na maelezo yaliyomo.
2. Ni njia ipi inayofaa zaidi kutumia wakati wa kusoma kwa mapana?
Njia inayofaa zaidi wakati wa kusoma kwa mapana ni kusoma kwa makini na kuelewa maana ya maneno ili kufaidika na maelezo yaliyomo.
3. Ni nini maana ya 'kusoma kwa mapana'?
Kusoma kwa mapana maana yake ni kusoma aina mbalimbali za vyanzo vya uandishi kama vile vitabu, majarida, makala ili kupata ufahamu mpana wa mada.
4. Ni faida ipi kuu ya kusoma kwa mapana?
Faida kuu ya kusoma kwa mapana ni kupata maarifa mapya ambayo yanaweza kuongeza ujuzi, ufahamu, na mtazamo wa msomaji kuhusu mada mbalimbali.
5. Ni hatua gani ya kwanza unayopaswa kuchukua kabla ya kusoma kwa mapana?
Kabla ya kusoma kwa mapana, hatua ya kwanza ni kujitathmini na kujiuliza lengo la kusoma ili kuweka msisitizo na kuelewa kwa kina matokeo yanayotarajiwa.
6. Ni alama gani ya wingi inayotumika katika kifungu cha nomino: 'kitabu' ili kuonyesha wingi?
Wingi wa nomino ya daraja la KI-VI hupatikana kwa kubadilisha ki- kuwa vi-, kwa hiyo 'kitabu' (umoja) kuwa 'vitabu' (wingi).
7. Ni alama gani ya wakati wa jana (past simple) katika 'nilisoma'?
Katika 'nilisoma' mnyororo ni ni- (mshawishi wa neno mimi) + li- (tens ya zamani) + soma (kitenzi). Alama ya wakati wa zamani ni 'li-'.
8. Ni alama gani ya wakati wa sasa katika 'anasoma'?
Alama ya wakati wa sasa (present) ni 'na-'. Katika 'anasoma' kuna a- (mshawishi kwa mtu wa tatu) + na- (sasa) + soma (kitenzi).
9. Ni alama gani ya wakati wa baadaye katika 'atasoma'?
Alama ya wakati wa baadaye (future) ni 'ta-'. Mfano: a- (mshawishi) + ta- (baadaye) + soma = atasoma.
10. Ni alama gani ya perfect (amefanya) katika 'amesoma'?
'Me-' ni kiashiria cha perfect/present perfect kinachomaanisha kwamba kitendo kimefanyika na kina matokeo sasa. 'amesoma' = a- + me- + soma.
11. Je, negative ya 'anacheza' (yeye) ni ipi sahihi?
Negesheni ya wakati wa sasa kwa mtu wa tatu wa umoja hutumia 'ha-' kama kiambishi awali na mwisho wa kitenzi hubadilishwa kwa -i: 'anacheza' -> 'hachezi'.
12. Ni fomu gani ya kisomo inaonyesha kwamba wanyuma walisababisha kitendo (causative) kutoka kwa 'soma'?
Kinyume cha kutenda moja kwa wezi, causative huongezewa kimaliza '-sha' au '-za' (au '-isha/-esha' kwa migumu). 'somesha' = kusababisha mtu kusoma (to make someone read).
13. Ni kibonzo gani kinatumika kuonyesha applicative (kielezi cha 'kwa' au 'kwa ajili ya') kwa kitenzi 'andika' (write to someone)?
Applicative huongezwa kwa -ia/-ea kuashiria tawasiliano kwa mtu au kwa sababu. 'andikia' = andika + ia = write to someone / write for someone.
14. Ni fomu gani ya kitenzi inaonyesha tendo la kila mmoja kwa kila mmoja (reciprocal) kutoka kwa 'ona' (to see)?
Kiambishi cha reciproci ni '-ana'. 'onana' ina maana ya kuona kila mmojaβto see each other.
15. Katika sentensi 'Watoto wanacheza', ni mkataba gani wa kitenzi unaokubaliana na nomino 'watoto'?
'Watoto' ni nomino ya wingi ya daraja M-WA; mkataba wa nomino hiyo katika wakati wa sasa ni 'wa-' + 'na-' => 'wanacheza'.
16. Ni fomu gani ya kivumishi ya kumrejea mtu katika sentensi 'mwanafunzi ambaye anasoma'?
Kitenzi kinachofanya kazi kama kiambatanisho katika vifungu vya kuelezea watu hutumiwa 'ambaye' (kwa mtu mmoja) au 'ambao' (kwa watu/idadi), hivyo 'mwanafunzi ambaye anasoma' ni sahihi.
17. Chagua tamathali sahihi ya onyesha 'huyu' kwa nomino ya KI/VI (kitabu) kuonyesha kitu kilicho karibu: '... ni muhimu.'
Kwa nomino za KI/VI tamathali ya kuonyesha ya karibu ni 'hiki' au 'hiki' baada ya nomino: 'kitabu hiki'. 'huyu' hutumika kwa watu si vitu.
18. Ni tamathali gani ya kuonyesha kitu kilicho mbali kwa sahihi kwa nomino 'kitabu'?
Tamathali za kuonyesha kwa vitu za daraja KI/VI za mbali ni 'kile' (umoja) na 'vile' (wingi). Kwa hiyo 'kitabu kile' ni sahihi.
19. Neno lenye umiliki sahihi kwa 'kitabu' kuwa 'changu' ni lipi?
Kwa nomino za KI/VI, umiliki huonyeshwa kwa viambishi vya kiambatanisho vya ki-/vi-: changu (ki), hivyo 'kitabu changu' ni sahihi. 'kitabu yangu' ni si sahihi kwa daraja hili.
20. Msingi wa umoja wa 'mtu mzuri' unapobadilishwa kuwa wingi unaonekana vipi?
'Mtu' (m-/wa-) wingi wake ni 'watu' na kivumishi 'mzuri' hubadilika kwa m-/wa- kuwa 'wazuri'. Kwa hiyo 'watu wazuri'.
21. Ni kipengele gani kinachotumiwa kuonyesha 'mfano wa kulinganisha' (comparative) katika 'Nyumba hii ni kubwa ... ile'?
Kulinganisha vitu mbili hutumia 'kuliko' au 'kabla ya' kwa muundo: 'Nyumba hii ni kubwa kuliko ile.' 'Kuliko' inafungamana na muundo wa 'A ni ... kuliko B'.
22. Ni fomu gani sahihi ya amri ya mojadili kwa mtu mmoja: 'Kimbia!'?
Amri kwa mtu mmoja ya aina ya kitenzi 'kimbia' ni 'Kimbia!'. 'Kimbieni!' ni amri kwa wengi.
23. Je, namna gani ya kuonyesha amri hasi kwa mtu mmoja kwa kitenzi 'kimbia'?
Amri hasi kwa mtu mmoja hutengenezwa kwa 'usi-' + kitenzi kwa tamati ya -e: 'Kimbia!' -> 'Usikimbie!'.
24. Neno 'kusoma' linapotumika kama kichwa cha sentensi (subject) ni mfano gani la muundo wa kisarufi?
'Kusoma' ni infinitive (ku- + soma) na linaweza kutumika kama nomino lipo katika nafasi ya somo au kichwa cha sentensi: 'Kusoma ni muhimu.'
25. Ni preposition ipi ya kutumia kuonyesha chombo au njia: 'Aliandika barua ... kalamu'?
'Kwa' hutumika kuonyesha vyombo au njia. Mfano: 'Aliandika barua kwa kalamu.' 'Katika' ina maana ya ndani ya mahali, si zana.
26. Je, 'huyu' anarejelea nani kati ya chaguo hizi?
'Huyu' ni tamathali ya kuonyesha inayotumika kwa watu walioko karibu na msemaji. Kwa vitu hutumika 'hiki/ hiki' nk.
27. Neno 'hajawahi' lina maana gani katika matumizi ya kisarufi?
'Hajawahi' ni muundo wa nega unaomaanisha kwamba kitendo hakijawahi kufanyika: 'Hajawahi kusoma' = has never read.
28. Katika sentensi 'Mwalimu alimteua mwanafunzi', ni sentensi gani sahihi ya sauti ya kisanii (passive) inayolingana?
Sauti ya kisanii (passive) inabadilisha msingi wa kitendo kuwa mhusika au mpokeaji wa kitendo. 'Mwanafunzi aliteuliwa na mwalimu' ni passive sahihi ya 'Mwalimu alimteua mwanafunzi'.
29. Ni muundo gani unaonyesha uhakika wa kitendo kilichojirudia au kina matokeo sasa (present perfect) katika 'ameandika'?
'a-me-andika' inaonyesha kwamba yeye ameandika na kuna uhusiano na sasa (present perfect). 'a-li-andika' ni zamani, 'a-ta-andika' ni baadaye, 'a-na-andika' ni sasa.
30. Ni tamthiliya gani ya kitenzi kinapojumuishwa na kiambishi cha passive '-wa' kwa kitenzi 'andika' katika wakati wa sasa?
Passive ya 'andika' ni 'andikwa'. Katika wakati wa sasa: a-na-andikwa => 'anaandikwa' (in/are being written). 'anaandishwa' ni passive ya causative 'andikisha'.