GRADE 9 Kiswahili KUSOMA – KUSOMA KWA MAPANA:MATINI YA KUJICHAGULIA Notes

KUSOMA KWA MAPANA: MATINI YA KUJICHAGULIA (KISWAHILI)

Lengo: Kufahamu na kutambua muundo wa kifungu uliochaguliwa (kisomo chako) kwa kutumia siasa za sarufi za Kiswahili.

---

1. Muhimu wa kuchunguza sarufi wakati wa kusoma

• Tambua madarasa ya nomino (m/wa, ki/vi, m/mi, n-, etc.) na ni jinsi gani yanavyoendana na vitenzi na vivumishi.
• Gundua wakati (tense) wa vitenzi: sasa, jana, umefanya, kesho — na alama za wakati (vionyesho vya wakati).
• Tambua viashiria vya tendo (object markers), viambishi vya kifani (extensions) na sauti ya tendo (active/passive).

2. Muundo wa nomino (mada: madarasa ya nomino)

Kiswahili kina madarasa ya nomino yanayoathiri makubaliana (concord) ya vivumishi na vitenzi. Hapa ni baadhi ya madarasa yanayokutana mara nyingi:

• Darasa la M-WA (watu/wanyama): m/w- (mfano: mtoto → watoto). Vivumishi vinatumia makubaliana wa m-/wa- (mfano: mtoto mzuri, watoto wazuri).
• Darasa la KI-VI (viumbe/vyombo): ki-/vi- (mfano: kitabu → vitabu). Vivumishi vinatumia ki-/vi- (kitabu kizuri, vitabu vizuri).
• Darasa la M-/MI- (mifugo/miundo): m-/mi- (mfano: mti → miti).
• Darasa la N- (neno lisilo na m/tokeo wa w): n- (mfano: ndege, maji). Makubaliano ya vitenzi kwa wengi/moja hutegemea kiambishi cha somo.

3. Muundo wa kitenzi — template ya kawaida

Kitenzi cha Kiswahili kina sehemu fulani: [Somo Concord] + [Alama ya Wakati] + [Kiashiria cha Kitu (OM)] + [Mizinizi ya Kitenzi] + [Muda/viambishi].

Mfano rahisi:

anakupenda = a-na-ku-pend-a
(a = somo/yeye, na = sasa, ku = kiashiria cha kitu/you, pend = mizizi, -a = mwisho)

4. Tense (Wakati) kuu na alama zake

• Sasa (Present progressive/simple present): na- (alukia: ninacheza, anasoma)
• Kuwa na Ume (Present perfect / ume-): me- (nimekula = I have eaten)
• Zamani (Past): li- (walikula = they ate)
• Kesho / Baadaye (Future): ta- (nitafanya = I will do)
• Tabia/Habitual: hu- au huwa- (hupika/huwapika = usually/always)

5. Viashiria vya kitu (Object markers) — jinsi ya kuyatambua

Viashiria vya kitu huwekwa kabla ya mizizi ya kitenzi. Vinapofanana na somo vinabadilika kulingana na darasa. Mfano:

Nalimwona = Na-li-mwona → (na = mimi, li = zamani, m = objective marker (yeye), wona = kuona)
Nitawakumbusisha = Ni-ta-wa-kumbus-ish-a → (wa = wao)

6. Viambishi vya kitenzi (extensions) — maana za kawaida

• -isha / -esha (causative): fanya mtu mwingine afanye (kula → kulisha = feed)
• -wa / -li (passive): kitendo kinatendeka kwa somo (kuandika → kuandikwa)
• -ia / -ea (applicative): kuongeza kimaelezo (ku-omba → ku-omb-ia = ask for someone)
• -ana (reciprocal): kufanya kwa pande mbili (piga → pigana = hit each other)

7. Vivumishi na makubaliano

Vivumishi (adjectives) huwiana na nomino kwa kutumia kiambishi cha somo. Mfano:

mtoto mdogo, watoto wadogo
kitabu kizuri, vitabu vizuri

8. Methali za uhusiano (relative clauses)

Kiswahili hutumia maneno kama "ambaye", "ambayo", "ambao" kuunganisha vipande vya sentensi. Chaguo la 'ambaye/ambayo/ambao' hutegemea darasa la nomino.

Mwanafunzi ambaye aliandika gazeti
Kitabu ambacho nilisoma kilikuwa kizuri

9. Vidokezo vya kuchambua matini yako mwenyewe

1. Piga mstari chini ya nomino kuu kisha kagua darasa la nomino (m/wa, ki/vi, n- ...).
2. Tafuta somo katika kila sentensi — kisha chunguza consonants (subject concord) kabla ya alama ya wakati.
3. Gundua alama ya wakati (na-, li-, me-, ta-) — hiyo itakueleza wakati wa kitendo.
4. Tambua viashiria vya kitu ndani ya kitenzi (m-, ku-, tu-, wa-) — vinakuelezea walengwa wa tendo.
5. Tafuta viambishi (extensions) kama -isha, -wa, -ia — zitakusaidia kuelewa maana ya kitenzi vizuri.

10. Mfano kamili — uchambuzi mfupi

Sentensi: Watoto walilelewa vizuri na wazazi wao.

Watoto (somon = wao, darasa m/wa)
wali-lele-wa = wa-li-lele-wa → (wa = subject concord (watu), li = zamani, lele = mizizi (lelea/kulelewa), -wa = passive)
wazazi wao (wazazi = nomino m/wa, wao = pronoun ya umiliki)

11. Mazoezi mafupi (jaribu kwenye matini yako)

Chagua kifungu ulichosoma:

• Chagua sentensi 3. Kwa kila sentensi andika: (a) somo, (b) alama ya wakati, (c) je kuna object marker? (d) viambishi vya kitenzi?
• Nitafute maneno 5 na niongeleze darasa la nomino kwa kila moja.
• Tambua sentensi moja yenye kitenzi cha passive na ifanye active (badilisha).

---

Vidokezo vya mwishowe: wakati unasoma matini yako mwenyewe, chukua muda kukata sentensi kwa sehemu — somo, wakati, kiashiria cha kitu, mizizi na viambishi. Hii itakusaidia kuelewa si tu maana, bali pia muundo wa sarufi wa Kiswahili.

Bahati njema! 😊