GRADE 9 Kiswahili KUSOMA – KUSOMA KWA UFAHAMU Notes
KUSOMA KWA UFAHAMU — Sarufi muhimu za Kiswahili
Haya ni muhtasari wa sarufi (grammar) ambazo zitakusaidia kuelewa maandishi unaposoma. Umri: 14 (Kenya). Tumia hizi unapoelewa sentensi, vitenzi, na uhusiano ndani ya aya.
1) Vitenzi: viambishi vya mtu (subject prefixes) na viashiria vya wakati (tense/aspect)
- Subject prefixes (mimi/wewe/yeye/...) huambatana na kitenzi:
Mimi ninasoma. ni- (mimi) + na (sasa)
Wewe unasoma. u- + na
Yeye anasoma. a- + na
Sisi tunasoma. tu- + na
Ninyi mnasoma. m- + na
Wao wanasoma. wa- + na
- Muda/tense muhimu (alama katika vitenzi):
Wewe unasoma. u- + na
Yeye anasoma. a- + na
Sisi tunasoma. tu- + na
Ninyi mnasoma. m- + na
Wao wanasoma. wa- + na
Me- (perfect): Ameiva = tayari ameiva/amefika
Li- (past): Alisoma = alipata/someshwa zamani
Na- (present/continuous): Anasoma = sasa anafanya
Ta- (future): Atasoma = atafanya baadaye
Kumbuka: pale unaposoma, tambua kiashirio cha wakati ndani ya kitenzi (me-, li-, na-, ta-) ili ujue lini kitendo kilitokea.
Li- (past): Alisoma = alipata/someshwa zamani
Na- (present/continuous): Anasoma = sasa anafanya
Ta- (future): Atasoma = atafanya baadaye
2) Ulinganifu wa viambishi (Concord) — kujua nani anafanya nini
- Katika Kiswahili vitenzi vinaonyesha mtu (subject) kupitia prefix. Hii inasaidia kusoma kwa uelewa: ukiiona "wanyama wanakula", unaona 'wa-' ni wale (watu au vitu) walifanya kitendo.
Mwanafunzi anasoma kitabu. (a- = yeye)
Wanafunzi wanasoma kitabu. (wa- = wao)
- Pia vitu vingine (demonstratives) vinabana na darasa la nomino: huyu/hawa, hili/haya, lile/hayo.
Wanafunzi wanasoma kitabu. (wa- = wao)
3) Vitenzi vya kupitishwa (Passive) — jinsi ya kutambua yaliyofanywa
- Passive kawaida hutengenezwa kwa kuongeza -wa (au -iwa/-ewa kwa baadhi ya vitenzi). Inafanya yule anafanya kitendo aonekane kama maudhui.
Active: Mwalimu alifundisha darasa.
Passive: Darasa lilifundishwa na mwalimu.
- Unapotuma maandishi, tambua kama msomaji anapotajwa kama kipokezi (ani) au kama mtendaji (actor).
Passive: Darasa lilifundishwa na mwalimu.
4) Vitenzi vya kuzungumza (Direct vs Indirect speech)
- Direct: mtu anatisema maneno yake moja kwa moja (alisema, "Nitaenda").
- Indirect (reported): maneno yanaporushwa kwa kutumia 'kwamba'/'kwamba' or 'alisema kwamba':
- Indirect (reported): maneno yanaporushwa kwa kutumia 'kwamba'/'kwamba' or 'alisema kwamba':
Direct: Amina alisema, "Nitaweka kitabu mezani."
Indirect: Amina alisema kwamba ataweka kitabu mezani.
- Wakati wa kubadili kutoka direct kwenda indirect, angalia viashiria vya wakati (tense) na mabadiliko ya viambishi.
Indirect: Amina alisema kwamba ataweka kitabu mezani.
5) Vitenzi vya uhusiano (Relative clauses) — jinsi ya kuunganisha mawazo
- Tumia 'ambaye/ambao/ambacho' kuunganisha sentensi ndogo:
Mtoto ambaye anacheza ni mdogo.
Kitabu ambacho nilisoma kilikuwa kizuri.
- Chagua 'ambaye/ambao/ambacho' kulingana na nomino (mtoto = ambaye; vitabu = ambavyo/ambacho).
Kitabu ambacho nilisoma kilikuwa kizuri.
6) Viunganishi na neno la kuonyesha sababu/nia (Linking words)
- Viunganishi vinakuonyesha uhusiano kati ya sentensi: na, ama/au, lakini, bali, kwa sababu, ili, hivyo, hata hivyo.
Alienda sokoni kwa sababu alitaka kununua chakula.
Alitaka kwenda, lakini ilikuwa mvua.
- Katika kusoma, kutambua viunganishi kunakusaidia kuelewa mtiririko wa mawazo.
Alitaka kwenda, lakini ilikuwa mvua.
7) Maneno ya kuuliza (Interrogatives) — kuelewa maswali ndani ya maandishi
- Nani? (who) | Nini? (what) | Wapi? (where) | Lini? (when) | Kwa nini?/Kwanini? (why) | Vipi? (how)
Ni nani aliyeandika barua?
Kwa nini walikuwa furaha?
- Maswali ndani ya aya yanaweza kufichua taarifa muhimu na sarufi.
Kwa nini walikuwa furaha?
8) Mfano wa uchambuzi mfupi wa aya
Aya: "Mwalimu alisoma somo la leo kwa utulivu, na wanafunzi walimsikiliza kwa makini."
- Tazama viashirio vya wakati: 'alisoma' = past (li-).
- Tazama muundo wa kisarufi: subject 'Mwalimu' (ali-), object 'somo'.
- Viunganishi: 'na' inaunganisha vitendo (alisoma && walimsikiliza).
- Ulinganifu: 'wanafunzi' (wa-), 'walimsikiliza' (wa- + li- = past plural).
- Tazama viashirio vya wakati: 'alisoma' = past (li-).
- Tazama muundo wa kisarufi: subject 'Mwalimu' (ali-), object 'somo'.
- Viunganishi: 'na' inaunganisha vitendo (alisoma && walimsikiliza).
- Ulinganifu: 'wanafunzi' (wa-), 'walimsikiliza' (wa- + li- = past plural).
9) Mazoezi (praktika) — jaribu mwenyewe
- Tambua subject prefix na tense: "Walimu walikuja mapema."
- Tumie passive: Badilisha active hii kuwa passive: "Mtu alivunja dirisha."
- Badilisha direct kuwa indirect: Amani alisema, "Nitasaidia darasa."
- Chagua relative pronoun sahihi: "Kitabu ___ nilichosoma kilikuwa kizuri." (ambacho/ambaye)
Majibu:
1) Subject prefix = wa- (walimu). Tense = past (li-): walikuja = wa- + li.
2) Passive: "Dirisha lilivunjwa na mtu."
3) Indirect: Amani alisema kwamba atasaidia darasa.
4) Jibu sahihi: "Kitabu ambacho nilichosoma kilikuwa kizuri."
2) Passive: "Dirisha lilivunjwa na mtu."
3) Indirect: Amani alisema kwamba atasaidia darasa.
4) Jibu sahihi: "Kitabu ambacho nilichosoma kilikuwa kizuri."
Vidokezo vya mwisho: angalia viambishi (prefixes) kwenye vitenzi ili ujue ni nani anafanya kitendo na lini kilitokea. Hizo sarufi ndogo zitakuwezesha kusoma kwa ufasaha zaidi na kuelewa ujumbe wa mwandishi.