GRADE 9 Kiswahili KUSOMA – KUSOMA KWA UFAHAMU Notes

KUSOMA KWA UFAHAMU — MAREJELEO YA ISIPOTOKA (Kiswahili)

Lengo:

Kutoa muhtasari wa mambo ya kisarufi (grammar) ambayo yanasaidia kuelewa maandishi (umuhimu wa kutambua nomino, nafsi, vitenzi, nyakati, viunganishi, sentensi pasivu/hamilifu, n.k.).

---

1. Nomino (Nafsi isiyohamishika) na makundi yake

Nomino hutokea kama jina la mtu, mahali, kitu au wazo. Katika Kiswahili kuna makundi ya nomino (m/w a, m/wa, ki/vi, n, u, i, etc.) ambayo yanaathiri sambamba la vitenzi.

Mfano: mtoto (M-WA), meza (N), kitabu (KI-VI). Tumia makundi haya kukokotoa sambamba (concord) kwenye vitenzi na vivumishi.

2. Nafsi binafsi na sambamba (subject concords)

Nafsi zinajumuisha: mimi, wewe, yeye, sisi, nyinyi, wao. Katika Kiswahili vitenzi huingia sambamba na nafsi kupitia viambishi (concords):

• Ni- (mimi) — mimi naimba: ninaimba
• U- (wewe) — wewe unaimba: unaimba
• A- (yeye) — yeye anaimba: anaimba
• Tu- (sisi) — sisi tunaimba: tunaimba
• Mu-/M- (nyinyi) — nyinyi mnaimba: mnaimba
• Wa- (wao) — wao wanaimba: wanaimba

3. Vitenzi — nyakati na viambishi vya wakati

Viambishi vya wakati vinaonyesha wakati wa tendo:

• Li- — wakati wa zamani (simple past): alicheza (he/she played)
• Me- — perfect/amefanya (action completed): amecheza (has played)
• Na- — sasa/continuous: ana cheza / anaimba (is playing)
• Ta- — wakati wa baadaye (future): atacheza (will play)
• Ka- — hadithi/ndoa ndogo (narrative perfect): kacheza (then he played)

Kitambulisho: angalia kitendo (verb) ili kutambua ni nyakati gani zimeandikwa — hii ni muhimu kusoma kwa ufasaha.

4. Sura ya sentensi — mada (subject) na predikeiti (predicate)

Kutambua mwana (subject) na anajifunza (predicate) husaidia kupata wazo kuu. Angalia: nani (subject) + anafanya nini (predicate).

Mfano: Walimu (subject) wanaelezea darasa (predicate). Hii inaonyesha wazo kuu: walimu wanaelezea.

5. Viunganishi (Conjunctions) na vivumishi vinavyounganisha mawazo

Viunganishi vinakuza muundo wa sentensi na kuonyesha uhusiano kati ya mawazo. Muhimu kwa uelewa:

• na — kuongeza (and)
• au — kuchagua (or)
• bali — kuashiria tofauti (but)
• ili/kwa ajili ya — lengo (so that/for)
• wakati/baada ya/ kabla ya — muhtasari wa wakati

6. Sentensi pasivu (Passive) na active

Sentensi pasivu zinabadilisha mtazamo kwa kuweka kile kinachopokea tendo mbele:

• Active: Walimu waliandaa mtihani.
• Passive: Mtihani uliandaliwa na walimu.

Katika kusoma, tambua kama mwandishi anaweka mtoa tendo (walimu) mbele au hafichu (passive) — hili linaathiri ufahamu wa msimamo wa taarifa.

7. Kauli za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja (Direct & Indirect speech)

Wakati badilisha hotuba ya mtu, mabadiliko ya viambishi yatajiri:

• Moja kwa moja: "Nitaleta kitabu," alisema Asha.
• Zisizo za moja kwa moja: Asha alisema kuwa ataleta kitabu.

Angalia mabadiliko ya wakati na viambishi (alieleza => alisema kuwa, n.k.).

8. Maneno ya kuuliza (Maswali)

Masharti ya kuamua ni sehemu ya kusoma kwa ufahamu. Maneno ya kuuliza ni:

• Nani? (who) — kutafuta mtu
• Nini? (what) — jambo au tukio
• Lini? (when) — wakati
• Wapi? (where) — mahali
• Kwa nini? (why) — sababu
• Vipi? (how) — namna

9. Vitenzi vya kusaidia uelewa: viambishi vya wakati na mtiririko

Maneno kama kwa hivyo, hata hivyo, kwanza, baada ya hapo, mwisho yanaonyesha mtiririko wa mawazo. Haya ni mojawapo ya sehemu za sarufi zinazoboresha ufahamu wa mpangilio wa taarifa.

10. Viambishi vya ulinganifu (Relative pronouns) — amb-

Matumizi ya ambaye, ambao, ambazo, ambavyo yanaunganisha sentensi ndogo na kubwa. Tofautisha kwa jinsia na umoja/wingi kulingana na nomino:

• Mtoto ambaye amelala — (ambaye anaendana na M-WA, umoja M)
• Vitabu ambavyo vimewekwa mezani — (ambavyo kwa KI/VI)

11. Alama za uakifishaji (Punctuation) na umuhimu wake

Alama za uakifishaji ni sehemu ya sarufi. Zinatofautisha aina ya sentensi na zinaathiri ufahamu:

• . (koma) kumaliza wazo. Weka neno kuu kabla ya kutafakari sentensi nyingine.
• , (comma) kutenganisha sehemu za sentensi — mwili wa wazo unaogawanywa.
• ? (swali) inaonyesha swali — angalia nafsi na viambishi vya swali.
• " " (quotes) zinatumika kwa hotuba moja kwa moja.

---

Mfano uliotambuliwa kisarufi (katika kifupi)

Sentensi: Wanafunzi waliomba msaada kwa mwalimu wao baada ya mtihani kusababisha walikuwa wamechanganyikiwa.

- Wanafunzi = nomino (M-WA, wingi).
- waliomba = vitenzi (li- past) sambamba na wa-/walio- (subject concord + li).
- msaada kwa mwalimu wao = kiambishi/maelezo (object + preposition).
- baada ya mtihani = tamko la muda (temporal phrase).
- walikuwa wamechanganyikiwa = perfect progressive (li/me + kuwa) kuonyesha hali iliyoendelea baada ya tukio.

---

Mazoezi (fanya kisha ukague)

1. Tambua nafsi na viambishi katika sentensi: "Amina ameandika insha." (Jibu: Nafsi = Amina; viambishi = a- na me- => ameandika.)
2. Badilisha kuwa pasivu: "Mwalimu alisoma somo." → ___________________
3. Chagua kiunganishi kinachofaa: "Nilikaa nyumbani, ____ nilisoma kitabu." (a) wala (b) ili (c) kisha

Majibu ya haraka

1. (imewekwa hapo juu kwa mfano).
2. Pasivu: "Somo lilisomwa na mwalimu."
3. Jibu sahihi: (c) kisha — "Nilikaa nyumbani, kisha nilisoma kitabu."

Vidokezo vya mwishowe: Kigusia muundo wa sentensi (subject + predicate), tambua nyakati kwa kutazama viambishi vya vitenzi (me-, na-, li-, ta-, ka-), na angalia viunganishi au viambishi vya ulinganifu vinavyoweka uhusiano wa mawazo. Hii itakuza uwezo wako wa kusoma kwa ufasaha na kuelewa maandishi ya Kiswahili.