GRADE 9 Kiswahili : SARUFI – VIVUMISHI Notes

SARUFI — VIVUMISHI (Kiswahili)

Daraja: Vivumishi = maneno yanayotoa sifa au hali ya nomino. (Sifa za watu, vitu, wanyama…)

1. Ufafanuzi mfupi

Vivumishi (majina ya sifa) yanaeleza sifa za nomino. Katika Kiswahili, kivumishi hubadilika ili kukubaliana na daraja/la nomino (noun class) — yaani huambatana na kiambishi kinachofaa.

2. Kanuni ya msingi (Makubaliano ya daraja)

Wakati kivumishi kinapotumika kwa nomino, kinaweka kiambishi cha daraja kinachofanana na kilicho kwenye nomino. Mfano rahisi: mtu mzuri — watu wazuri (m- → wa-).

3. Mifano kwa daraja za kawaida

M/WA (1/2) — wanadamu
mtu mzuri → watu wazuri
mtoto mdogo → watoto wadogo

KI/VI (7/8)
kitabu kizuri → vitabu vizuri
kiti kikubwa → viti vikubwa

M/MI (3/4)
mti mrefu → miti mirefu
mwavuli mkubwa → miavuli mikubwa

JI/MA (5/6)
jicho zuri → macho mazuri
jina zuri → majina mazuri

N (9/10)
ndizi ndefu → ndizi ndefu
mbwa mweusi → mbwa mweusi

4. Vidokezo muhimu (mifumo ya kawaida)

Kivumishi kipo mara nyingi baada ya nomino: kitabu kizuri, mtoto mdogo.
Kivumishi hubadilika kwa kuongeza kiambishi cha daraja (m-, wa-, ki-, vi-, mi-, ma-, n- n.k.).
Kuna vivumishi visivyo vya kawaida (irregular): mfano zuri → mzuri, wazuri, mazuri, vizuri kwa aina tofauti za nomino/ matumizi.
Kama kivumishi kina neno la mwenendo (adverb) kuonyesha kiasi, tumia zaidi (kulinganisha) au sana/kabisa (kiwango cha juu).

5. Kulinganisha (Comparative) na Kiwango cha juu (Superlative)

- Comparative: tumia "… zaidi" au "… kuliko …". Mfano: Mtoto huyu mrefu zaidi. au Mtoto huyu mrefu kuliko yule.
- Superlative: tumia "… zaidi" kwa pamoja, au "kabisa / kabisa / sana". Mfano: Yeye ndiye mrefu zaidi (katika darasa).

6. Vivumishi visivyobadilika

Baadhi ya maneno yanatumika bila kubadilika sana (hasa maneno ya rangi au maneno maalum). Lakini hata wakati huo, mara nyingi matumizi yake yanafuata tamshi/stili ya nomino: buluu, rangi-nyekundu. Tumia kwa uangalifu — mwalimu atakueleza magumu maalum ya darasa.

7. Orodha ya vivumishi vya kawaida (kwa matumizi ya kawaida)

mzuri (good)

mdogo / mfupi (small / short)

refu (tall/long)

kubwa (big)

nyeusi / nyeupe (black / white)

nzuri / mbaya (nice / bad)

8. Mazoezi (jaribu)

Badilisha kivumishi kinacho sokoni kuhusu nomino: "mtu (mzuri)" → __________________ (watu)
Andika umbo sahihi: "kiti (kubwa)" → __________________ (viti)
Linganisho: "Huyu mtoto ni mrefu. Yule mtoto si mrefu." Tangaza sentensi ya kulinganisha (tumia 'kuliko' au 'zaidi').
Fanya kivumishi cha jicho (sing. jicho zuri) kwa wingi.
Changanya: "kitabu + zuri" na "mti + mrefu" — andika kwa sentensi fupi mbili.

Majibu (bonyeza ili uone)

Angalia majibu ya mazoezi

1) watu wazuri
2) viti vikubwa
3) Mfano: "Mtoto huyu mrefu zaidi kuliko yule." au "Mtoto huyu ni mrefu kuliko yule."
4) jicho zuri → macho mazuri
5) kitabu kizuri. Mti mrefu.

9. Vidokezo vya mtihani / darasani

Angalia daraja la nomino kabla ya kuandika kivumishi — kabisa ni muhimu.
Tambua vivumishi visivyo kawaida (zuri/mbaya/nyama) — vitaonyesha tofauti za form.
Kwa kulinganisha, utumie "zaidi" au "kuliko" ikitegemea muundo wa msemo.

Muhtasari mfupi: Vivumishi ni maneno ya sifa yanayokubaliana na daraja la nomino. Tafuta kiambishi cha daraja na ubadilishe kivumishi kwa mujibu wake. Tumia "zaidi" au "kuliko" kwa kulinganisha na "sana/kabisa" kwa kiwango cha juu.

Taarifa hii imeandikwa kwa ajili ya wanafunzi wa umri wa miaka 14, kwa muktadha wa masomo ya Kiswahili nchini Kenya. Ikiwa unataka mazoezi zaidi ya darasa au karatasi ya kazi, niambie.

Rate these notes

⭐ ⭐ ⭐ ⭐ ⭐

Download Myfuture CBC Revision App

Topics

GRADE 9 Kiswahili SARUFI – VIVUMISHI Notes