GRADE 9 Kiswahili SARUFI – VINYUME VYA VITENZI NA VIELEZI Notes
SARUFI — VINYUME VYA VITENZI NA VIELEZI
Kwa wanafunzi wa darasa la 14 (Kenya) — mafunzo ya ulinganifu wa vitenzi na vielezi na nomino
1. Maana ya vinYume
Vinyume (ulinganifu) ni jinsi vitenzi (kitenzi) na vielezi (vielezi vya nomino = sifa/maelezo) yanavyolingana na nomino.
Ili sentensi iwe sahihi, kitenzi au vielezi lazima viweke kifungu/kiambishi (concord) kinacholingana na daraja la nomino.
2. Kumbuka muhimu
- Tambua daraja (class) la nomino kwa kuangalia kiambishi cha nomino (mfano: m-/wa-, ki-/vi-, ji-/ma-).
- Kitenzi kinaweka kiambishi cha ulinganifu (subject concord) mbele ya muashirio wa wakati (mfano: anakula — "a-" ni concord).
- Vielezi vya nomino (adjectives) vinaweka kiambishi sawa kabla ya mzizi wa sifa (mfano: mtoto mdogo, watoto wadogo).
3. Mifano ya vinYume (daraja za kawaida)
Daraja 1 / 2 (watu)
Nomino: mtoto / watoto
Vielezi: mtoto mdogo — watoto wadogo (m-/wa- kwa vielezi)
Kitenzi: mtoto anakula — watoto wanakula (a- / wa- kwa vitenzi)
Kitenzi: mtoto anakula — watoto wanakula (a- / wa- kwa vitenzi)
Daraja 3 / 4 (m/mi) — mimea, vitu fulani
Nomino: mti / miti
Vielezi: mti mrefu — miti mirefu (m-/mi- kwa vielezi)
Kitenzi: mti unakua — miti inakua (u- / i- kwa vitenzi)
Kitenzi: mti unakua — miti inakua (u- / i- kwa vitenzi)
Daraja 5 / 6 (ji-/ma-)
Nomino: jambo / majambo
Vielezi: jambo kubwa — majambo makubwa (ji-/ma- kwa vielezi)
Kitenzi: jambo linapendeza — majambo yanapendeza (li- / ya- kwa vitenzi)
Kitenzi: jambo linapendeza — majambo yanapendeza (li- / ya- kwa vitenzi)
Daraja 7 / 8 (ki-/vi-)
Nomino: kiti / viti
Vielezi: kiti kikubwa — viti vikubwa (ki-/vi- kwa vielezi)
Kitenzi: kiti kinakaa — viti vinakaa (ki- / vi- kwa vitenzi)
Kitenzi: kiti kinakaa — viti vinakaa (ki- / vi- kwa vitenzi)
4. Muundo wa kitenzi (kwa wakati wa sasa — mfano rahisi)
Muundo wa kitenzi wa sasa (positive) ni: subject concord + tense marker + kitenzi
Mfano: mtoto (class 1) — a + na + kula = anakula
5. Vidokezo vya kujifunza
- Anza kwa kutambua daraja la nomino (angalia kiambishi chake: m-/wa-, ki-/vi-, ji-/ma-, n-, u-, nk.).
- Kisha weka concord inayolingana: kwa vielezi mwandishi anaanza na kiambishi sawa na nomino.
- Kwa vitenzi, tambua concord ya somo (subject) na kuiweka kabla ya muashirio wa wakati (kama "na" kwa sasa).
6. Mazoezi — jaza nafasi
- _______ (mtoto) _______ (kucheza) mpira kila siku. [use manyerere sahihi ya kitenzi]
- _______ (kiti) _______ (kuwekwa) karibu na dirisha. [use vielezi]
- _______ (jambo) _______ (kuonekana) kwa njia nzuri. [kitenzi kwa daraja 5]
- _______ (miti) _______ (kuota) kwa haraka msimu huu. [vitenzi kwa daraja 4]
Majibu (mfano)
1. Mtoto anakcheza / Mtoto anacheza mpira kila siku. (sahihi zaidi: Mtoto anakula -> anatakiwa kuandika "anacheza")
2. Kiti kimewekwa / Kiti kiko karibu na dirisha. (kielezi: "kiti kikubwa" kwa vielezi sifa)
3. Jambo linaonekana kwa njia nzuri. (daraja 5 — concord ya kitenzi = li-)
4. Miti inaota kwa haraka msimu huu. (daraja 4 — concord ya vitenzi = i-)
2. Kiti kimewekwa / Kiti kiko karibu na dirisha. (kielezi: "kiti kikubwa" kwa vielezi sifa)
3. Jambo linaonekana kwa njia nzuri. (daraja 5 — concord ya kitenzi = li-)
4. Miti inaota kwa haraka msimu huu. (daraja 4 — concord ya vitenzi = i-)
Ikiwa ungependa, ninaweza kukutengenezea karatasi za mazoezi zaidi (na majibu) kwa kila daraja la nomino. 😊