GRADE 9 Kiswahili KUSIKILIZA NA KUZUNGUMZA – USIKILIZAJI HUSISHI Notes
KISWAHILI — KUSIKILIZA NA KUZUNGUMZA
Subtopic: USIKILIZAJI HUSISHI (Mtazamo wa kisarufi)
1. Maana (kisarufi):
"Usikilizaji husishi" inaeleza hali ya kusikiliza bila umakini au kwa upuuzi. KIsarufi, tunatazama jinsi vitenzi, kivumishi/viunganishi na viambishi vya wakati vinavyotumika kuelezea aina hii ya kusikiliza.
2. Kitenzi kuu: kusikiliza
- Mazizi: sikiliza (to listen).
- Wasilishi wa kawaida (mfano kwa mtu wa 3 ms.):
• Sasa/endelea: anasikiliza (he/she is listening) 😊
• Zamani (simple past): alisikiliza (he/she listened)
• Amekamilisha (perfect): amesikiliza (he/she has listened)
• Baadaye/future: atasikiliza (he/she will listen)
- Amri (imperative): sikiliza! (listen!) — kwa kundi: sikilizeni!
- Wasilishi wa kawaida (mfano kwa mtu wa 3 ms.):
• Sasa/endelea: anasikiliza (he/she is listening) 😊
• Zamani (simple past): alisikiliza (he/she listened)
• Amekamilisha (perfect): amesikiliza (he/she has listened)
• Baadaye/future: atasikiliza (he/she will listen)
- Amri (imperative): sikiliza! (listen!) — kwa kundi: sikilizeni!
3. Kielezi/viambishi vya wakati (tense markers) — muhtasari
- -na- = sasa/endelea (present progressive): an a sikiliza → anasikiliza.
- -li- = zamani (past): a li sikiliza → alisikiliza.
- -me- = amefanya/imekamilika (perfect): a me sikiliza → amesikiliza.
- -ta- = kesho/future: a ta sikiliza → atasikiliza.
- -li- = zamani (past): a li sikiliza → alisikiliza.
- -me- = amefanya/imekamilika (perfect): a me sikiliza → amesikiliza.
- -ta- = kesho/future: a ta sikiliza → atasikiliza.
4. Migawanyiko ya kifunguo (subject concords) — mfano mfupi
- Mimi: ni → ninasikiliza
- Wewe: u → unasikiliza
- Yeye: a → anasikiliza
- Sisi: tu → tunasikiliza
- Ninyi: m → mnasikiliza
- Wao: wa → wanasikiliza
- Wewe: u → unasikiliza
- Yeye: a → anasikiliza
- Sisi: tu → tunasikiliza
- Ninyi: m → mnasikiliza
- Wao: wa → wanasikiliza
5. Kielezi kinachoonesha namna ya kusikiliza (adverbs/phrases)
- Kwa makini (carefully) → Anasikiliza kwa makini.
- Bila makini / kwa upuuzi (carelessly) → Anasikiliza bila makini. ← hapa tunaonyesha "usikilizaji husishi".
- Kwa shauku, kwa tahadhari, kwa upole — vinabadilisha maana ya kitenzi.
- Bila makini / kwa upuuzi (carelessly) → Anasikiliza bila makini. ← hapa tunaonyesha "usikilizaji husishi".
- Kwa shauku, kwa tahadhari, kwa upole — vinabadilisha maana ya kitenzi.
6. Jinsi ya kujieleza usikilizaji husishi kisarufi
- Tumia kitenzi + kauli ya namna: Mwanafunzi anasikiliza bila makini.
- Tumia kivumishi/kipengele cha kulinganisha: Anasikiliza kidogo kuliko wenzake.
- Tafsiri/matumizi ya sababu: Anasikiliza bila makini kwa sababu ana usumbufu.
- Tumia kivumishi/kipengele cha kulinganisha: Anasikiliza kidogo kuliko wenzake.
- Tafsiri/matumizi ya sababu: Anasikiliza bila makini kwa sababu ana usumbufu.
7. Sauti za kupitisha ujumbe: sauti ya mtumwa (passive)
- Active: Wanafunzi wanasikiliza mwalimu.
- Passive: Mwalimu anasikilizwa na wanafunzi.
- Kifupi: passive hutengenezwa kwa kuongezea -wa/-iwa kwa kitenzi (kulingana na mtiririko wa kisarufi).
- Passive: Mwalimu anasikilizwa na wanafunzi.
- Kifupi: passive hutengenezwa kwa kuongezea -wa/-iwa kwa kitenzi (kulingana na mtiririko wa kisarufi).
8. Kauli iliyotumwa (reported speech) — muundo mfupi
- Direct: Mwalimu alisema: "Sikiliza kwa makini."
- Reported: Mwalimu aliwaambia wanafunzi wasikilize kwa makini.
- Kawaida tunatumia alisema / aliwaambia / aliomba + infinitive (kusikiliza) au sub-clause (wasisikilize).
- Reported: Mwalimu aliwaambia wanafunzi wasikilize kwa makini.
- Kawaida tunatumia alisema / aliwaambia / aliomba + infinitive (kusikiliza) au sub-clause (wasisikilize).
9. Maneno ya kuongeza maelezo (conjunctions) yanayotumika
- Kwa sababu, kwa kuwa → kueleza sababu (cause).
- Ili, ili ya → kueleza kusudi (purpose).
- Hivyo, kwa hiyo → matokeo (result).
- Ili, ili ya → kueleza kusudi (purpose).
- Hivyo, kwa hiyo → matokeo (result).
10. Mifano ya mazoezi (jaribu kujaza / tumia)
1) Taja kitenzi kwa sasa: (mimi) __________________ (kusikiliza).
2) Badilisha sentensi hii kuwa passive: "Wanafunzi wanasikiliza mwalimu." → ___________________________.
3) Andika sentensi inayoonyesha usikilizaji husishi ukitumia "bila makini". (mfano: __________________)
4) Tumia muunganisho kueleza sababu: "Anasikiliza bila makini. (kwanza/ kwa sababu) ____________________."
2) Badilisha sentensi hii kuwa passive: "Wanafunzi wanasikiliza mwalimu." → ___________________________.
3) Andika sentensi inayoonyesha usikilizaji husishi ukitumia "bila makini". (mfano: __________________)
4) Tumia muunganisho kueleza sababu: "Anasikiliza bila makini. (kwanza/ kwa sababu) ____________________."
Vidokezo vya kisarufi (fupi): tumia vizuizi vya wakati (-na-, -li-, -me-, -ta-) kwa uwazi; tumia maneno ya namna (kwa makini / bila makini) kuelezea aina ya usikilizaji; tumia passive (‑wa) pale unapopendelea kuonyesha anayesikilizwa. ✍️
(Kwa wanafunzi wa Kenya, umri ~14)