GRADE 9 Kiswahili KUANDIKA – INSHA YA MDOKEZO Notes
INSHA YA MDOKEZO — KUANDIKA (Sarufi za Kiswahili)
Madhumuni: kuelekeza mwanafunzi wa umri wa 14 (Kenya) juu ya kanuni za sarufi zinazotumika wakati wa kuandika mdokezo (note-taking). Tutazingatia matumizi ya viambishi vya vitenzi, ulinganifu wa nomino na vivumishi, muundo wa vidokezo, na viunganishi vinavyoruhusu kifupi lakini sahihi.
- Tumia maneno muhimu (nomino, vitenzi vya msingi) badala ya sentensi ndefu.
- Hata ukifanya kifupi, uhakikishe uwiano (mwingiliano) kati ya nomino na vivumishi/vitenzi unapozitumia kama sentensi kamili.
Mifano muhimu:
- Subject concord (alama za mtu): ni- (mimi), u- (wewe), a- (yeye), tu- (sisi), m- (nyinyi), wa- (wao). Mwalimu anafundisha.
- Tense: na- (sasa), li- (zamani), ta- (baadaye), me- (kifani). Alisoma (§li-), Ameandika (§me-).
- Object marker: huingizwa ndani ya tamathali ya vitenzi. Ninakupenda (ni- + na- + ku- + penda).
Kwa mdokezo: mara nyingi unatumia infinitive (ku- penda, kuandika) au root (andika) ili kuwa kifupi.
Vivumishi, nafsi za umiliki na vitenzi vinapaswa kuendana na darasa la nomino.
- m/wa: mwalimu mzuri, walimu wazuri
- ki/vi: kitabu kizuri, vitabu vizuri
- ji/ma: jicho jepya, macho mapya
- n- : ndege mzuri, ndoo ndogo (n clasess varies)
Katika mdokezo, ukitumia kifupi (mfano: "mwalimu - usimamizi"), unaweka muhtasari lakini lazima ueleweke kuwa "mwalimu" ndiye anayehusiana na "usimamizi".
- Kwa maagizo/maelekezo tumia amri au infinitive: Andika, Safisha, Kuangalia.
- Kwa taarifa-kinu (facts) tumia nomino + vivumishi au infinitive bila viambishi vingi: "Miti — kutoa hewa safi".
- Kwanza, Pili, Tatu — (orodha)
- Pia, Lakini, Hivyo, Kwa mfano, Kwa sababu, Ili — (kuunganisha mawazo)
Matumizi haya yanasaidia kuweka mtiririko bila kuandika sentensi ndefu.
Wakati wa vidokezo, unaweza kutoa tu noun + kifupi cha kiambatanisho:
- Badala ya: Mwalimu aliyefundisha somo — andika: Mwalimu — aliyefundisha au kifupi: Mwalimu: funzo.
- Hakikisha 'ambaye/ambayo/waliyo' zinaendana na nomino (mwingiliano).
Vivumishi vinapoambatana na nomino lazima vilingane kwa darasa:
- mti mrefu → miti mirefu
- kitabu kizuri → vitabu vizuri
- Andika kwenye mdokezo: Miti — mrefu, hustawi kupatikana kwa maji (uwekaji wa majina + vifupi vya maelezo).
Mfano (sentensi kamili):
Walimu waliongoza wanafunzi kusafisha darasa kila juma. Wanafunzi walichukua zana na walitupa taka kwenye kontena maalum.
Mdokezo kifupi (sarufi inayotumika):
- Usafi darasani:
- Walimu — usimamizi
- Wanafunzi — kusafisha (zana + kutupa takataka → kontena maalum)
Hapa: tumeondoa viambishi vya wakati vya mara kwa mara lakini tumeacha nomino + vitendo vya msingi. Hakikisha mlinganisho wa 'walimu' na 'wanafunzi' unaonekana kwa wazi.
- Matumizi ya colon (:) kuanzisha orodha — Kwa mfano: Mambo muhimu: usafi, lishe, mazoezi.
- Dash/hyphen (—) au kumbukumbu ya mpangilio kutumia kuonyesha uhusiano mfupi: Mwalimu — usimamizi.
- Epuka kutumia sentensi ndefu; tumia nukta au namba kwa orodha.
- Somo: Mzunguko wa maji
- Maji — uparaji (uvukizi)
- Mawimbi — mvua (kondensation)
- Mawasiliano — mito, maziwa
- Somu: Utunzaji wa mazingira
- Safisha — kupunguza taka
- Matumizi ya plastiki — punguza
- Kuunganishwa kwa maombi: Kwa sababu → athari
Katika mifano, hakikisha mlinganisho na vivumishi/vitenzi vinaendana na nomino uliyozitumia.
Mdokezo mzuri ni ufupi, unaeleweka na unafuata sarufi: usisahau mlinganisho wa nomino na vivumishi, kutumia viambishi vya vitenzi kwa fahari pale unapohitaji sentensi kamili, na kutumia infinitive/amri au nouns kwa taarifa za kifupi.