GRADE 9 Kiswahili SARUFI – VIWAKILISHI Notes
SARUFI — VIWAKILISHI (Kiswahili)
Viakilishi ni maneno yanayotumika kuchukua nafasi ya nomino (maana: maneno yanayorejelea watu, vitu au sehemu). Hapa chini ni muhtasari wa aina muhimu za viwakilishi kwa umri wa miaka 14 (mitaala ya Kenya).
Haya ni viwakilishi vinavyoonyesha anayezungumziwa (nafsi). Kwa Kiswahili yale yanatumika pia kama viambishi kwenye vitenzi (verb subject prefixes):
- Mimi — ni- (mfano: Ninasoma. 📘)
- Wewe — u- (mfano: Unacheza.)
- Yeye — a- (mfano: Anakula.)
- Sisi (wewe na mimi) — tu- (mfano: Tunasoma.)
- Ninyi — m- (mfano: Mnaenda.)
- Wao — wa- (mfano: Wanacheza.)
Haya yanaonyesha mwenye kitu. Kuna aina mbili za kuonyesha umiliki: vifaa vinavyofuatana na nomino (kama changu, yako) au viwakilishi huru (yangu, yako, yake).
- yangu (my), yako (your), yake (his/her), yetu (our), yenu (your pl.), yao (their)
Muhimu: umiliki unaendana na daraja la nomino (noun class) — mfano:
- Kitabu changu. (kitabu — daraja ki/vi; changu kwa ki-)
- Vitabu vyangu. (vitabu — wingi: vyangu)
- Rafiki yangu. — Marafiki zangu.
Haya yanaonyesha mahali au umbali (karibu au mbali) kwa watu au vitu.
- Huyu — mtu karibu (sing.) 📍
- Hawa — watu karibu (pl.)
- Yule — mtu mbali (sing.)
- Wale — watu mbali (pl.)
- Hiki — kitu karibu (ki/vi sing.)
- Hivi — vitu karibu (vi pl.)
- Hicho — kitu mbali (ki/vi sing.)
- Hivyo — vitu mbali (vi pl.)
- Hapa — karibu (here)
- Huko — pale (there)
- Pale — mbali zaidi (over there)
Mfano: Huyu ni mwalimu wangu. Hivi ni vitabu vyangu. Yule mtoto anaona kitu huko.
Haya yanatumika kuunganisha sakata (sentensi) na kutoa maelezo zaidi kuhusu nomino:
- ambaye — kwa mtu (sing.)
Mfano: Mwalimu ambaye anafundisha ni mwema. - ambao — kwa watu/vitu (pl.)
Mfano: Wanafunzi ambao walikuja walifanya kazi. - ambacho — kwa vitu (class ki/vi)
Mfano: Kitabu ambacho nilinunua ni kipya.
- Kukatiza umiliki bila kuendana na daraja la nomino: usisema *"kitabu yangu" bila kuzingatia chapa ya nomino (batili kutokuelewa); sahihi: "kitabu changu".
- Kusahau kutumia kiambishi cha nafsi kwenye vitenzi: usiseme *"Mimi enda", badala yake: "Ninaenda".
- Kutofautisha huyu/yule na hiki/hicho — huyu/yule kwa watu, hiki/hicho kwa vitu.
- Badilisha sentensi kwa kutumia kiambishi cha nafsi: (We) — __________(soma) kitabu.
- Chagua viwakilishi sahihi: (a) Huyo / Hiki ni mtoto. (b) Hiki / Huyo ni kalamu.
- Andika umiliki sahihi: kitabu (my) = ___________? (tumia umiliki unaofaa)
- Imalize kwa relative pronoun: Mwanafunzi ____ alisoma darasani alishinda zawadi.
Majibu (bonyeza kuongeza)
- Unasoma kitabu. (wewe — u-: Unasoma)
- (a) Huyo ni mtoto. (kwa mtu) — (b) Hiki ni kalamu. (kwa kitu)
- Kitabu changu.
- Mwanafunzi ambaye alisoma darasani alishinda zawadi. (au "aliye soma")