GRADE 9 Kiswahili SARUFI – AINA ZA SENTENSI:SENTENSI CHANGAMANO Notes
SARUFI — AINA ZA SENTENSI: SENTENSI CHANGAMANO
Sentensi changamano ni sentensi inayoleta vifungu viwili au zaidi ambavyo vinategemeana. Kimojawapo cha vifungu huwa kifungu huru (main clause) kinachoweza kujitegemea; kingine/vingine ni vifungu tegemezi (subordinate clauses) ambavyo havijaweza kusimama pekee zao bila kifungu huru. Viunganishi (conjunctions) au maneno ya uhusiano huunganisha vifungu hivi.
Mwalimu alikuja.
wakati wanafunzi walikuwa wakisoma.
Mwalimu alikuja wakati wanafunzi walikuwa wakisoma.
(Kifungu huru: "Mwalimu alikuja." — Kifungu tegemezi: "wakati wanafunzi walikuwa wakisoma.")Viunganishi vya kawaida (Conjunctions)
Viunganishi vinaonyesha aina ya uhusiano kati ya vifungu:
- Wakati: wakati, kabla ya, baada ya
- Sababu: kwa sababu, kwani, kwa kuwa
- Kusudi: ili, ili ya, kwa ajili ya
- Masharti: ikiwa, kama, bila ya
- Kutofautisha / Kinyume: ingawa, licha ya
- Uhusiano wa Kielezi (relative): ambaye, ambayo, ambayo
Mfano za aina mbalimbali
Wakati: Nitakula baada ya nitakapomaliza kazi.
Sababu: Alienda nyumbani kwa sababu alikuwa mgonjwa.
Kusudi: Tulisoma ili tufahamu mtihani vizuri.
Masharti: Tutacheza kandanda ikiwa mvua haitanyesha.
Kinyume (although): Ingawa alikuwa mgonjwa, alikuja darasani.
Relative: Mwanafunzi ambaye alishinda atapewa zawadi.
Sura na muundo
Kifungu tegemezi kinaweza kuonekana kabla ya kifungu huru au baada yake. Mfano:
- Mbele: Wakati alipofika, walikuwa wameondoka.
- Baada: Walikuwa wameondoka wakati alipofika.
Alama za uandishi (puntuation) kwa sentensi changamano
- Tumia koma (,) kutenganisha kifungu tegemezi unapokiweka mwanzoni: "Kama utafanya kazi kwa bidii, utafanikiwa."
- Mara nyingi haufanyi koma ikiwa kifungu tegemezi kiko mwishoni: "Utafanikiwa kama utafanya kazi kwa bidii."
- Tumia alama nyingine (kama nukta) kama sentensi zikitoka kuwa mbili kamili.
Mazoezi (Jaribu mwenyewe)
- Unganisha sentensi hizi kwa kutumia viunganishi vinavyofaa:
- Nilisoma kitabu. Nilifaulu mtihani.
- Yule msichana alicheka. Alipata zawadi.
- Tengeneza sentensi changamano kwa kutumia maneno yafuatayo:
- ikiwa / utakiona / nitakuita
- ili / asili ya / tufunde
Majibu — Mapendekezo
1a. Nilisoma kitabu ili nifaulu mtihani.
Au: Nilisoma kitabu, kwa sababu nilitaka kufaulu mtihani.
1b. Yule msichana alicheka alipomwona rafiki yake alipata zawadi.
Au: Yule msichana alipata zawadi, hivyo alicheka.
2a. Ikiwa utakiona, nitakuita.
2b. Tulisoma ili tufahamu kwa undani; asili ya mada ilifundishwa vizuri.
- Soma kwa uangalifu viunganishi — yatakusaidia kujua aina ya kifungu tegemezi.
- Taja kifungu huru na kifungu tegemezi pale unapoelezea sentensi.
- Kwa maswali ya uandishi, tumia koma ukiweka kifungu tegemezi mwanzoni.
Ikiwa ungependa, ninaweza kuandaa karatasi ya mazoezi zaidi au kadi za viunganishi (flashcards) zinazofaa kwa darasa — niambie.