GRADE 9 Kiswahili KUSOMA – KUSOMA KWA KINA:MAUDHUI NA DHAMIRA Notes

KUSOMA KWA KINA: MAUDHUI NA DHAMIRA

Somo: Kiswahili — Mada: Kusoma — Umri: 14 (Kenya). Hizi ni noti za kisarufi tu: jinsi muundo wa sentensi (vitenzi, viambishi, viunganishi, n.k.) unavyosaidia kugundua maudhui (theme) na dhamira (author's purpose).

Malengo

• Kuelewa alama za kisarufi zinazoonyesha dhamira ya mwandishi.
• Kutambua ishara za kisarufi zinazosaidia kubaini maudhui ya aya au kifungu.
• Vitendo vya haraka (mazoezi) ya kutambua dhamira kwa kutumia sarufi.

Muhtasari wa alama (ishara) za kisarufi

Hapa chini ni aina za muundo wa sentensi zinazokupa dalili kuhusu dhamira au maudhui.

• Amri (imperative) — vitenzi kwa umbo la agizo: Soma!, Usiache. Dhamira: kuagiza, kushawishi, kuamrisha.
• Vitenzi vya modal / kuhitaji — maneno kama tunapaswa, lazima, inatakiwa, inashauriwa, unaweza. Dhamira: kushauri au kushinikiza (persuade/advice).
• Maswali ya retorika — Je...? Mara nyingi mwandishi anataka kumshawishi msomaji au kumfanya afikirie.
• Kiunganishi cha sababu/nia — kwa sababu, ili, kwa ajili ya. Onyesha dhamira au lengo (purpose).
• Wakati na tenses — matumizi ya wakati (sasa, lililopita, wakati ujao) hutoa dalili: hadithi (narration) kwa past; taarifa / ubadhirifu kwa present.
• Uimara wa nafsi (pronouns) — mimi, sisi, wao, wewe. Nafsi inayotumiwa inaonyesha mtazamo wa mwandishi (persona) — anaongea kwa niaba ya yeyote?
• Uso wa kupitisha (passive) — matumizi ya -wa (alifungwa, imetengenezwa) au muundo wa kupokeza: huonyesha uzito wa tendo kuliko mtenda; mara nyingi mwandishi anataka kumwaga umuhimu kwenye tukio/hatua badala ya mtu.
• Hotuba ya moja kwa moja vs isiyo ya moja kwa moja — nukuu zinaweza kuonyesha hisia za wahusika; muhtasari bila nukuu mara nyingi una lengo la kufundisha/kuwasilisha ukweli.
• Maneno yanayoonyesha hisia / mtazamo — nimefurahi, ni ya kusikitisha, ajabu. Dalili ya dhamira ya kuhamasisha hisia (to evoke emotion) au kutoa maoni.
• Masharti (conditional) — maneno kama ikiwa, kama yanaonyesha hali za kutekeleza lengo au kuonyesha matokeo; hutumika kwenye hoja za kumshawishi msomaji.

Jinsi ya kutumia alama hizi kutambua MAUDHUI

Maudhui mara nyingi yanaonyeshwa kwa:

• Tamaa za nomino kuu (kama: familia, kusaidia, ukosefu) zinazorudiwa — zinabainisha mada kuu.
• Vitenzi vinavyohusiana (kama kulinda, kuokoa, kupigania) vinawakilisha shughuli au msimamo wa kipengele — vinatoa sura ya maudhui.
• Uunganishaji wa kauli au aya kwa kutumia viunganishi: tani ya kwa sababu, hata hivyo, lakini inaonyesha sehemu za hoja; gurudumu la mawazo linajitokeza.

MIFANO (altofauti ya kisarufi + tafsiri ya dhamira/maudhui)

Mazingatio ya haraka unapochambua aya

1. Angalia vitenzi: ni amri? ni maelezo ya ukweli? ni kipande cha hadithi (past)?
2. Tafuta viunganishi vya lengo/kuwa cha sababu: ili, kwa sababu, kwa ajili ya.
3. Angalia nafsi (mimi/sisi/wewe/kuwa bila nafsi): ni mtazamo binafsi au jumla?
4. Tambua nukuu na hisia zilizowekwa kwa maneno maalumu — hizi zinaonyesha dhamira ya kuonyesha hisia au kutenda.
5. Angalia kama sentensi imegeuzwa kuwa passive (tendo linapendelewa) — hilo linaweza kuonyesha kwamba mwandishi anataka kuwapa umuhimu matokeo au tukio kuliko mtendaji.

Mazoezi (jitathmini)

1. Sentensi: Usitupilie taka mtoni.
   Swali: Ni dhamira gani? Nenosiri la kisarufi linaloonyesha nini?
   Jibu: Dhamira = kuagiza/kunyoosha tabia (amri). Kiashiria = amri (Usitupilie).
2. Sentensi: Watu wengi walilalamika kwani maji yalikauka.
   Swali: Maudhui gani yanapendekezwa? Ni alama gani za kisarufi?
   Jibu: Maudhui = tatizo la maji/dhunguko la huduma. Kiashiria = kutumia past tense (walilalamika, yalikauka) kuwasilisha tukio la ukweli.
3. Sentensi: Ikiwa tutahifadhi misitu, tutapunguza mabadiliko ya tabia nchi.
   Swali: Ni aina gani ya dhamira? Kiashiria kipi?
   Jibu: Dhamira = kushawishi au kuelimisha kuhusu hatua (inaonyesha suluhisho). Kiashiria = ikiwa (conditional) na mustakabali ulioonyeshwa.
4. Sentensi: Kitabu hiki kinaonyesha ujasiri wa msichana mdogo.
   Swali: Dhamira/maudhui? Kiashiria?
   Jibu: Maudhui = ujasiri; Kiashiria = kinaonyesha (present tense, descriptive = kutoa taarifa/elimu).

Vidokezo vya mwisho (cheat-sheet)

• Uriamisha: angalia amri (Soma!, Usisahau!) — kawaida dhamira ya kushawishi/kuagiza.
• Angalia viunganishi (ili, kwa sababu) — mara nyingi vinaonyesha lengo au sababu.
• Tafuta maswali ya retorika na maneno yenye hisia — yanaonyesha dhamira ya kumhamasisha msomaji.
• Passive inatoa uzito kwa tendo; active inaonyesha mtendo wa mtu — tumia hili kutambua msimamo.
• Poleni, soma kwa makini na tambua vitenzi, nafsi, na viunganishi — haya ndiyo viashiria vikuu vya kisarufi vinavyokuongoza kugundua maudhui na dhamira.

Ikiwa ungependa, ninaweza kutengeneza mazoezi zaidi ya kufanyia darasani au karatasi ya kazi (worksheet) yenye sentensi za kuoanisha dhamira kwa kutumia alama za sarufi.