GRADE 9 Kiswahili SARUFI – NGELI NA UPATANISHO WA KISARUFI Notes
SARUFI — NGELI NA UPATANISHO WA KISARUFI
Somo: Kiswahili Kauli ndogo: Ngeli na Upatanisho Umri: 14 (Kenya)
- Elewa maana ya ngeli (noun classes) katika Kiswahili.
- Tambua vitu vinavyotakiwa kuendana (upatanisho): kitenzi, kivumishi, viwakilishi, umiliki n.k.
- Tumie upatanisho sahihi kwenye sentensi za kawaida.
1. Nini ni ngeli?
Ngeli ni kundi la nomino ambazo zina mfanano wa tamko na vifungu vya awali (vinyakula vya nomino). Kwa Kiswahili, nomino hutawanyika katika ngeli kadhaa (mfano: m-/wa-, ki-/vi-, ji-/ma-). Ngeli ni muhimu kwa sababu kila kitu kinachohusiana na nomino (kama vitenzi na vivumishi) kinapaswa kuendana nayo.
2. Vitu vinavyotakiwa kuendana (Upatanisho)
- Kitenzi (subject concord): Kitenzi lazima kiwe na kifungu cha wateule kinacholingana na nomino ya msongo (subject). Mfano: "Mtoto anakula" (a-), "Watoto wanakula" (wa-).
- Vivumishi (adjectives): Vivumishi hupata kipengele cha ngeli. Mfano: "mtoto mdogo", "watoto wadogo".
- Viashirio (demonstratives): "huyu/hawa", "hiki/hivi" n.k. vinaendana na ngeli. Mfano: "kitabu hiki", "vitabu hivi".
- Umiliki (possessives): Maneno kama "kiti chake", "watoto wake" vinaonyesha umiliki vinavyolingana na ngeli.
3. Ngeli muhimu (kwa kawaida shule)
Hapa chini ni ngeli za kawaida na mifano ya jinsi upatanisho unavyofanya kazi.
Nomino: mtoto / watoto
Kitenzi: Mtoto anakula. (a-) Watoto wanakula. (wa-)
Vivumishi: Mtoto mdogo. Watoto wadogo.
Wiwakilishi: Mtoto huyu. Watoto hawa.
Umiliki: mtoto wake. watoto wake.
Nomino: mti / miti
Kitenzi: Mti unaanguka. Miti inaanguka.
Vivumishi: Mti mrefu. Miti mirefu.
Wiwakilishi: Mti huu. Miti hii.
Umiliki: mti wake. miti yao.
Nomino: tunda / matunda
Kitenzi: Tunda limeiva. Matunda yameiva. (ma- katika wakati wa kamili huonyesha ya-)
Wiwakilishi: Tunda hili. Matunda haya.
Umiliki: tunda lake. matunda yao.
Nomino: kitabu / vitabu
Kitenzi: Kitabu kiko mezani. Vitabu viko mezani.
Vivumishi: Kitabu kikubwa. Vitabu vikubwa.
Wiwakilishi: Kitabu hiki. Vitabu hivi.
Umiliki: kitabu chake. vitabu vyake.
4. Mifano ya jumla ya upatanisho
Angalia jinsi maneno yanavyobadilika:
- Mtoto mdogo anasoma. (m-wa: mtoto — mdogo — anasoma)
- Watoto wadogo wanasoma. (watoto — wadogo — wanasoma)
- Kitabu hiki kikubwa kimeanguka mezani. (ki-vi: hiki — kikubwa — kimeanguka)
5. Vidokezo muhimu
- Usipoteze tofauti kati ya kifungu cha nomino (mfano m-/ki-) na kifungu cha wateule (subject concord a-, u-, i-, wa-, n-). Yote ni njia za kuonyesha ngeli katika sehemu tofauti za sentensi.
- Kumbuka: wakati wa kitenzi katika nyakati tofauti (sasa, uliopita, kamili) neno linaloonyesha upatanisho linaweza kubadilika (mfano: ana- / wana- / lime- / yame- / kime- / vime-).
- Jaribu kutafsiri maneno moja kwa moja; badala yake, angalia kingo (prefixes) za nomino ili ujue upatanisho unaofaa.
6. Mazoezi (Jaribu mwenyewe)
- Tengeneza sentensi ipasavyo na nomino zilizotolewa:
a) kitabu (kubwa / (hiki) / /) → ___________________________________
b) watoto (cheza / wadogo / wana) → ___________________________________
a) ____ anakula (mtoto/watoto) → "Mtoto ____ anakula."
b) ____ vikubwa viko mezani. (kitabu/vitabu) → "____ ____ viko mezani."
c) Tunda ____ limeiva. (hili/haya) → "Tunda ____ limeiva."
Majibu (angalia baada ya kujibu)
- a) Mtoto anakula. (Mtoto anakula.) b) Vitabu vikubwa viko mezani. (Vitabu vikubwa viko mezani.) c) Tunda hili limeiva.
- a) Kitabu kikubwa hiki. (Kitabu hiki kikubwa.) b) Watoto wadogo wanacheza. (Watoto wadogo wanacheza.)
7. Hitimisho — Kushika kumbukumbu
Ngeli ni moyo wa upatanisho katika Kiswahili. Ili kuandika na kuzungumza vizuri, hakikisha kila sehemu ya sentensi (kama vitenzi, vivumishi, viwakilishi, umiliki) inaendana na nomino kuu. Fanya mazoezi mara kwa mara kwa kutumia mifano ya kila ngeli.
(Tumia hizi kama kumbukumbu ya darasani — unaweza kuandika mifano yako mwenyewe na kujaribu nomino tofauti.)