GRADE 9 Kiswahili SARUFI – UKANUSHAJI KWA KUZINGATIA HALI:HALI YA MAZOEA NA HALI TIMILIFU Notes
SARUFI — UKANUSHAJI KWA KUZINGATIA HALI
Subtopic: HALI YA MAZOEA NA HALI TIMILIFU (XIV - umri: 14, Kenya)
Malengo:
- Kuelewa jinsi ya kuzungumza kwa kukanusha (negative) kwa kuzingatia hali za vitenzi: mazoea (habitual) na timilifu (perfect).
- Kutumia mifano sahihi na kufanya mazoezi yaliyolipwa.
1. Hili ni nini? (Maana kwa haraka)
Ukana (ukanushaji) ni kuonyesha kwamba kitu hakitokei au hakiwezi. Katika Kiswahili, njia ya kukanusha inabadilika kulingana na hali ya vitenzi. Hapa tunahakikisha tofauti kati ya:
- Hali ya mazoea — kinachoendelea mara kwa mara (habits): mfano "hupika", "husalimu".
- Hali timilifu — kitendo kilichokamilika/plugin (perfect): mfano "nimepika" = nimetimiza kitendo.
2. Kanuni za kimsingi
Hali ya Mazoea (habitual)
- Ijapo kuna tofauti za matumizi ya hu-/huwa au kwa kutumia an/na, kukanushaji kwa kawaida hutokea kwa kubadilisha sehemu ya mwanzo (prefix) kuwa ha- kwa watu wa 3 (yeye/wao) na kwa kugeuza kivumishi cha mwisho kutoka -a kuwa -i.
- Mfano rahisi: "Yeye hupika kila asubuhi." → "Yeye hapiki kila asubuhi." (anapokua haendi mara kwa mara au kawaida)
- Affirmative: tunatumia kiambishi -me- (TAM = tense/aspect marker). Mfano: nimepika, umekula, amekuja, tumefanya.
- Negative: tunatumia kiambishi -ja- pamoja na viambishi vya kukanusha (negative subject prefixes). Mfano: sijapika, hujakula, hajakuja, hatujafanya.
- Muundo wa negative timilifu (msingi): subject negative prefix + ja + root + -a (mf. mimi: si- + -ja- + pika = sijapika)
3. Jedwali la mifano
Hali ya Mazoea (Habits)
Affirmative: Yeye hupika kila asubuhi. (He/she usually cooks every morning.)
Negative: Yeye hapiki kila asubuhi. (He/she does not usually cook every morning.)
Affirmative: Sisi hupika nyumbani. (We usually cook at home.)
Negative: Sisi hapiki nyumbani. (We do not usually cook at home.)
Hali Timilifu (Perfect)
Affirmative: Nimekula chakula. (I have eaten.)
Negative: Sijapika chakula. (I have not cooked the food.)
Affirmative: Wamefika walimu. (They have arrived, teachers.)
Negative: Hawajafika walimu. (They have not arrived, teachers.)
4. Mifumo ya viambishi (mfupi)
Affirmative timilifu (-me-):
mimi: nime-,
wewe: um e-,
yeye: ame-,
sisi: tume-,
nyinyi: mme-,
wao: wame-.
Negative timilifu (-ja-):
mimi: si + ja → sijapika,
wewe: hu + ja → hujakula,
yeye: ha + ja → hajakuja,
sisi: hatu + ja → hatujafanya,
nyinyi: ham + ja → hamjakula,
wao: hawa + ja → hawajapika.
Kumbuka: -ja- inaonyesha kwamba kitendo hakijatimizwa (has not/have not).
5. Makosa ya kawaida
- Kusahau kubadilisha kiambishi (me → ja) kwa timilifu hasi. Mfano si: "*simepika*" (si), sahihi: sijapika.
- Kusahau kubadilisha -a → -i kwa hali ya mazoea wakati wa kukanusha. Mfano sahihi: hupika → hapiki.
- Kutotambua tofauti kati ya "sijapika" (I have not cooked) na "sipiki"/*"sihupika" (I do not usually cook) — maana zinatofautiana.
6. Mazoezi (jaribu kufanya)
- Geuza kwa negative (hali ya mazoea):
a) Yeye hupika mboga kila siku. → __________b) Sisi hubeba madawa shuleni. → __________
- Geuza kwa negative (hali timilifu):
a) Nimefanya kazi. → __________b) Wamekuja walimu. → __________
Majibu (onyo: angalia baada ya kujibu mwenyewe)
- a) Yeye hapiki mboga kila siku. b) Sisi hapebi? (sahihi zaidi: Sisi hapebei madawa shuleni.)
- a) Sijafanya kazi. b) Hawajakuja walimu.
7. Vidokezo vya mwalimu / mwanafunzi
- Fanya mazoezi ya kubadilisha sentensi kutoka affirmative kwenda negative kwa aina zote mbili (mazoea na timilifu).
- Angalia viambishi: -me- vs -ja- na mwisho wa kitenzi -a vs -i.
- Tumia mfano wa kila siku (chakula, shule, michezo) ili kuelewa tofauti za maana.
Endelea kutumia mifano ya maisha ya kila siku (nyumba, shule, bustani) — itakufanya ukumbuke njia za kukanusha kwa urahisi! 😊