GRADE 9 Kiswahili SARUFI – NYAKATI NA HALI Notes
SARUFI — NYAKATI NA HALI (Kiswahili)
Hizi ni noti za msamiati wa nyakati (tenses) na hali (aspects/moods) kwa Kiswahili. Zimeandikwa kwa lugha rahisi kwa mwanafunzi wa umri wa ~14 (somo la Kenya).
- Nyakati = wakati wa tendo (sasa, juzi, kesho…). Kwa Kiswahili tuna viashirio vya wakati (tense markers) kama li-, me-, na-, ta-.
- Hali = namna tendo linavyoonekana (limekamilika, linaendelea, la kawaida/habitual, ombi/aya) — kwa mfano perfect (ame-), progressive (ana/aki-), subjunctive (-e).
Muundo wa msingi: vitenzi = kifupi cha mwinjili (subject prefix) + kiashirio cha wakati/hali (tense/aspect) + mzizi wa kitenzi (-a).
Mfano mzizi = soma (to read).
Mfano mzizi = soma (to read).
Sasa / Present (tafsiri: amekaa/anafanya sasa)
mimi ninasoma
wewe unasoma
yeye anasoma
sisi tunasoma
ninyi mnasoma
wao wanasoma
(Na- inaonyesha sasa; mara nyingi inamaanisha anaendelea au anapata.)
wewe unasoma
yeye anasoma
sisi tunasoma
ninyi mnasoma
wao wanasoma
Uliopita / Past simple (alisema — jambo lilitendeka)
mimi nilisoma
wewe ulisoma
yeye alisoma
sisi tulisoma
ninyi mlisoma
wao walisoma
(Li- inaonyesha tendo lililotokea wakati uliopita.)
wewe ulisoma
yeye alisoma
sisi tulisoma
ninyi mlisoma
wao walisoma
Perfect / Kama "has done" (ame-)
mimi nimesoma
wewe umesoma
yeye amesoma
sisi tumesoma
ninyi mmesoma
wao wamesoma
(Ame- inaonyesha kuwa jambo limefanyika na lina matokeo sasa: "amekamilika".)
wewe umesoma
yeye amesoma
sisi tumesoma
ninyi mmesoma
wao wamesoma
Kesho / Future (ta-)
mimi nitasoma
wewe utasoma
yeye atasoma
sisi tutasoma
ninyi mtasoma
wao watasoma
wewe utasoma
yeye atasoma
sisi tutasoma
ninyi mtasoma
wao watasoma
Hali ya kawaida (habitual)
(Kwa kawaida hutumika na hu- au na- kulingana na muktadha.)
Mfano: Yeye hunywa chai kila asubuhi. (He usually drinks tea every morning.)
(Hu- inaonyesha tabia au kitendo mara kwa mara.)
Mfano: Yeye hunywa chai kila asubuhi. (He usually drinks tea every morning.)
Progressive / Inaendelea sasa (aki-/na-)
Yeye anasoma sasa.
Au kwa msisitizo wa kuendelea: Yeye yuko akisoma.
(Aki- hutumika baada ya vitenzi vya 'kuwa' kuonyesha tendo linaloendelea kwa sasa.)
Au kwa msisitizo wa kuendelea: Yeye yuko akisoma.
Imperative (amri)
- Mwisho wa kitenzi wa amri kwa nafsi ya pili (singu.): tumia mzizi wa kitenzi (au mzizi bila -a kwa baadhi ya vitenzi):
Nenda! Soma! (Singi)
- Wingi: ongeza -eni au -eni: Nendeni! Mfasiri: Msome!
- Mwisho wa kitenzi wa amri kwa nafsi ya pili (singu.): tumia mzizi wa kitenzi (au mzizi bila -a kwa baadhi ya vitenzi):
Nenda! Soma! (Singi)
- Wingi: ongeza -eni au -eni: Nendeni! Mfasiri: Msome!
Subjunctive (kutaka, ili, kwa ajili ya)
- Fanya mwisho kuwa -e (badala ya -a) bila kiashirio cha wakati. Hutumika baada ya maneno kama nataka, ni vizuri, ili.
Mfano: Nataka uende kesho. / Ni vizuri aje mapema. (a + je -> aje)
- Fanya mwisho kuwa -e (badala ya -a) bila kiashirio cha wakati. Hutumika baada ya maneno kama nataka, ni vizuri, ili.
Mfano: Nataka uende kesho. / Ni vizuri aje mapema. (a + je -> aje)
Conditional (labda / ingekuwa...)
- Tumia -nge- pamoja na kiambishi cha nafsi:
Mimi ningesoma kama ningekuwa na muda. (I would read if I had time.)
- Tumia -nge- pamoja na kiambishi cha nafsi:
Mimi ningesoma kama ningekuwa na muda. (I would read if I had time.)
Sasa
ninasoma
ninasoma
Uliopita
nilisoma
nilisoma
Perfect
nimesoma
nimesoma
Kesho
nitasoma
nitasoma
Habitual
hunywa / hula / hunasoma (mfano)
hunywa / hula / hunasoma (mfano)
Kwa kuzuia amri (negative imperative): tumia usi- (singu.) na msi- (wengi):
Usisome! (Usisome kitabu leo.) — Msingi salama kutumia kwa agizo hasi
Msiende! (Ninyi, msiende sasa.)
Msiende! (Ninyi, msiende sasa.)
(Kutengeneza nega nyingine za nyakati kuna sheria zaidi; kwa sasa jifunze formu za amri hasi na zile za msingi ya wakati kwa nafsi chache.)
- Tafsiri kwa Kiswahili: "I read every day." (jibu mfupi: ___________)
- Tafsirisha: "She has already arrived." (___________)
- Andika umri mpya: "If I had time, I would read." (Kiswahili: ___________)
- Orodhesha aina tatu za hali za kitenzi (give examples) — jaribu kutumia soma.
Jawabu (onyo: tazama baada ya kujaribu):
1) Ninawasoma / Ninawahi kusoma? (sahihi: Ninakusoma?) — sahihi zaidi: Ninasoma kila siku.
2) Ameshafika. (Au: Yeye ameweza kufika.)
3) Kama ningekuwa na muda, ningesoma.
4) Mfano wa hali: Present (ninasoma), Past (nilisoma), Perfect (nimesoma).
1) Ninawasoma / Ninawahi kusoma? (sahihi: Ninakusoma?) — sahihi zaidi: Ninasoma kila siku.
2) Ameshafika. (Au: Yeye ameweza kufika.)
3) Kama ningekuwa na muda, ningesoma.
4) Mfano wa hali: Present (ninasoma), Past (nilisoma), Perfect (nimesoma).
- Tambua tofauti kati ya li- (past simple) na me- (perfect) — waonyeshaji wa matokeo ya kitendo sasa mara nyingi watumia me-.
- Subjunctive (abla ya -e) hutumika sana baada ya nataka, kuona, ni vizuri, ili.
- Kwa mtihani, kuonyesha kifungu kamili: andika nafsi + kiashirio + mzizi (mimi nilienda → nilikuwa nimeenda tofauti).
Ikiwa unataka, ninaweza kutengeneza mazoezi zaidi (jibu / maneno ya kujaza) au ukurasa wa mafunzo kwa kila aina ya wakati kwa kina.