GRADE 9 Kiswahili KUSIKILIZA NA KUZUNGUMZA – KUZUNGUMZA KWA KUTUMIA VIDOKEZO VYA HOJA Notes
KUSIKILIZA NA KUZUNGUMZA — KUZUNGUMZA KWA KUTUMIA VIDOKEZO VYA HOJA
Lengo: kuelewa na kutumia vitenzi/viunganishi na vidokezo vya hoja (discourse markers) za Kiswahili wakati wa kutoa hoja, kushawishi au kujadili. Maelezo hayo yametengenezwa kwa wanafunzi wa darasa la umri wa 14 nchini Kenya.
Vidokezo vya hoja = maneno au misemo yanayoonyesha muundo wa hoja: kuanzisha maoni, kutoa sababu, kuonyesha matokeo, kutoa mfano, kulinganisha, kukubali au kupinga, na hitimisho.
1. Kuanzisha maoni (kuitisha maoni)
- Misemo ya kuanzisha: Nadhani, Nafikiri, Mimi ninaona, Kwa upande wangu.
- Sarufi: mara nyingi ni kivumishi/kitendo cha kusema + sentensi yenye maoni. Mfano: "Nadhani shule yetu inahitaji muda zaidi wa michezo."
2. Kutoa sababu (uwekaji wa hoja za sababu)
- Maneno/kielezi: kwa sababu, kwa kuwa, kwa vile, kutokana na, sababu ni kwamba.
- Muundo wa sarufi: Hoja A + kwa sababu + Hoja B (sababu). Mfano: "Tunahitaji muda wa michezo zaidi kwa sababu wanfunzi wanahitaji mazoezi ya mwili."
- Sababu inaweza kuja kabla au baada ya matokeo: "Kwa sababu wanachelewa, tunapaswa..." au "Tunapaswa..., kwa sababu wanachelewa."
3. Kuonyesha matokeo
- Maneno: hivyo, kwa hiyo, kwa hivyo, hivyo basi.
- Sarufi: vinatumika kuunganisha sababu na matokeo. Mfano: "Shule itachukua ratiba mpya; kwa hiyo, tutakuwa na muda zaidi wa michezo."
4. Kutoa mfano
- Maneno: kwa mfano, mfano ni, kama ilivyo katika, take mfano.
- Sarufi: Tumia koma kabla ya mfano au uweke mfano baada ya maneno haya. Mfano: "Kwa mfano, timu ya mpira wa miguu itaweza kufanya mazoezi mara mbili kwa wiki."
5. Kupinga au kulinganisha mawazo
- Maneno: lakini, ila, hata hivyo, bali, kinyume chake.
- Sarufi: Hivi viunganishi hujiunga na sentensi mbili huru au hutengeneza upungufu: "Wengine wanasema muda hautoshi, lakini tunaweza kuratibu upya ratiba."
6. Kukubali kipande cha hoja (concession)
- Maneno: ingawa, japokuwa, pamoja na hayo.
- Sarufi: Ingawa huanza kifungu kilicho kidogo kinachoonyesha kukubali kabla ya kutoa hoja kuu: "Ingawa walimu wamebusy, bado tunaweza kupanga saa ya mazoezi."
7. Masharti (sentensi za hali/conditional)
- Maneno: kama, ikiwa, endapo.
- Muundo wa kisarufi: Kama + kifungu (present/simple) , kifungu cha matokeo (future/imperative). Mfano: "Kama tutaongeza dakika 20, wachezaji watafaulu zaidi."
8. Vitenzi vya kuonyesha utashi au wajibu (modal verbs)
- Maneno: inapaswa, tunapaswa, tunaweza, ni muhimu.
- Sarufi: vitenzi hivi vinabadilika kulingana na mnyumbuliko wa mhusika: "Mwalimu anapaswa kupenda..." vs "Wanafunzi wanapaswa kufanya..."
9. Kuingiza mpangilio wa hoja (mnara kwa ufupi)
-
- Kwanz a / Kwanza (First), Pili (Second), Tatu (Third), Mwisho (Finally).
- Tumia hizi kuonyesha muundo wa hoja yako: "Kwanza..., Pili..., Mwisho..."
10. Amri/Matamshi ya kusukuma (imperatives)
- Muundo: tumia mzizi wa kitenzi + -a; kwa wingi tumia -eni. Mfano: "Tusaidie kupanga ratiba!" / "Tazama, tambua matatizo."
Mfano wa kifungu cha hoja (tumia vidokezo vya sarufi)
Nadhani shule yetu inahitaji muda zaidi wa michezo. Kwa sababu wanafunzi wanahitaji mazoezi ya mwili, afya yao itaimarika na darasani watakuwa na nguvu za kusoma. Kwa mfano, timu ya mpira wa miguu inaweza kufanya mazoezi mara mbili kwa wiki. Ingawa ratiba ni ngumu sasa, tunaweza kupanga vyema; kwa hiyo, tunapaswa kuongeza dakika 20 kila siku. Mwisho, hii itaboresha utendaji wa wanafunzi darasani.
Ufafanuzi wa mifano:
- "Nadhani" = kuanzisha maoni.
- "Kwa sababu" = kutoa sababu (sababishi).
- "Kwa mfano" = kutoa mfano.
- "Ingawa" = kukubali sehemu ya hoja ya mpinzani.
- "Kwa hiyo" = kuonyesha matokeo / hitimisho.
Vidokezo vya kisarufi vya kuzingatia
- Tumia vitenzi vinavyolingana na mhusika: mimi (ni-, me-, si-), sisi (tu-, hatu-), wao (wa-, hawa-).
- Weka koma kabla ya vidokezo vinavyofanya mapumziko (kwa mfano, kwa hiyo, kwa hivyo) pale zinapoanza sentensi ndogo.
- Epuka sentensi ndefu sana; split kwa kutumia vidokezo vya muundo (kwanza/pili/mwisho).
- Sentensi za masharti: hakikisha kifungu cha 'kama/ikiwa' kinaeleweka na matokeo yanayoambatana.
Mwisho - Kumbuka
Vidokezo vya hoja ni zana za kisarufi zinazofanya mazungumzo na hoja ziwe wazi. Zingatia muundo (kuanzisha, kutoa sababu, kutoa mfano, kuonyesha matokeo, hitimisho) na tumia vitenzi/vinyago vinavyolingana na mhusika.