GRADE 9 Kiswahili SARUFI – UDOGO WA NOMINO Notes
SARUFI — Udogo wa Nomino
Udogo wa nomino = namna ya kuonyesha kitu au mtu ambao ni mdogo au wa ukubwa mdogo. Katika Kiswahili tunatazama udogo kwa kutumia kivumishi "dogo" kinachopigwa mwili na darasa la nomino (agreement).
Kanuni muhimu (kwa lugha rahisi)
- Hapana mabadiliko ya mzizi wa nomino; badala yake tunatumia kivumishi "dogo" chenye kiambishi (prefix) kinacholingana na darasa la nomino.
- Kivumishi kinaendana na nomino kwa darasa (mfano: m-/wa-, ki-/vi-, m-/mi-, n-/n-).
- Twainisha udogo kwa kusema nomino + kivumishi kilicho na prefix sahihi.
Mfano wa ulinganifu wa kivumishi "dogo" kwa madarasa ya nomino
Darasa 1/2 (m-/wa-): mtoto mdogo 👶, watoto wadogo
Darasa 3/4 (m-/mi-): mti mdogo 🌳, miti midogo
Darasa 7/8 (ki-/vi-): kitabu kidogo 📗, vitabu vidogo
Darasa 9/10 (n-/n-): ndizi ndogo 🍌, samaki ndogo 🐟
Jinsi ya kutunga sentensi
- Tamka nomino halisi: mfano "mtoto".
- Ongeza kivumishi "dogo" chenye prefix inayolingana na nomino: "mtoto mdogo".
- Kama ni wingi, tumia prefix ya wingi kwa kivumishi: "watoto wadogo".
Mifano kwa sentensi
- Mtoto mdogo analala. → (There is a small child sleeping.)
- Mti mdogo una maua. → (The small tree has flowers.)
- Kitabu kidogo kiko mezani. → (The small book is on the table.)
- Ndizi ndogo zimedanganywa. → (The small bananas are ripe.)
Vidokezo muhimu (tips)
- Kama unashangaa prefix ya kivumishi, angalia prefix ya nomino (m-, wa-, ki-, vi-, mi-, n- ns.).
- Kiswahili kinatumia vivumishi vingine pia kufafanua ukubwa kama kubwa (mtoto mkubwa) au ndogo (mtoto mdogo).
- Usichanganye kivumishi cha hadhi na kile cha nomino — kivumishi kinapaswa kuendana na nomino kwa darasa.
Mazoezi (Jaribu mwenyewe)
- Badilisha kuwa nomino + kivumishi cha udogo (tumia form sahihi):
a) mtoto → ________
b) miti → ________
c) vitabu → ________
d) ndizi → ________ - Tengeneza sentensi fupi kwa kutumia kila mchanganyo uliotajwa hapo juu (angalia mnao wa kivumishi).
- Chagua sahihi:
a) (kitanda kidogo / kitanda mdogo) kiko chumba.
b) (watoto wadogo / watoto mdogo) wanacheza uwanjani.
Majibu ya Mazoezi
1a) mtoto mdogo
1b) miti midogo
1c) vitabu vidogo
1d) ndizi ndogo
2) Mfano wa sentensi: "Mtoto mdogo anacheka." / "Miti midogo ina majani mechache."
3a) kitanda kidogo kiko chumba. (sahihi = kidogo kwa darasa ki/vi)
3b) watoto wadogo wanacheza uwanjani. (sahihi = wadogo kwa darasa wa)
Endelea kufanya mazoezi kwa kuelewa ni prefix gani ya nomino kisha utumie kivumishi "dogo" kinachoendana na darasa. Ikiwa unahitaji mazoezi zaidi au ufafanuzi kwenye madarasa mengine, niambie.