GRADE 9 Kiswahili KUSIKILIZA NA KUZUNGUMZA β UZUNGUMZAJI WA PAPO KWA HAPO Notes
UZUNGUMZAJI WA PAPO KWA HAPO (Kiswahili) π£
Mada: KUSIKILIZA NA KUZUNGUMZA β Lengo hili linahusu miundo ya kisarufi muhimu unapotamka maneno papo kwa hapo (on-the-spot speaking). Yalenga umri: 14 (Kenya).
1. Sehemu muhimu za sentensi (Mwandishi wa nafsi/kiambishi + kitenzi)
Kwa Kiswahili, sentensi za kuzungumza mara nyingi zina muundo:
Muundo: [Kiambishi cha nafsi] + [Kiashiria muda] + [Kiashiria kitenzi/kiobject] + [Mroot wa kitenzi] + -a
Kiambishi cha nafsi (subject concord)
- Mimi = ni- (Ninasoma / Nimesoma)
- Wewe = u- (Unauliza / Ulikuja?)
- Yeye = a- (Anasema / Alikuja)
- Sisi = tu- (Tunaenda)
- Ninyi = m- (Mnakula)
- Wao = wa- (Wanakimbia)
2. Viashiria vya wakati (tense markers) β sentensi za papo kwa hapo
- na- : sasa/kiendelea β Ninaongea. (I am speaking)
- hu- : tabia/kawaida β Yeye husoma asubuhi. (He/she usually reads)
- li- : wakati uliopita (simple past) β Nilifika mapema. (I arrived)
- me- : perfect / nimefanya β Nimesoma kitabu. (I have read)
- ta- : wakati ujao β Nitasoma kesho. (I will read)
- Subjunctive (muda wa nia) : tumia umbo la -e β Nataka uje. (I want you to come)
Mfano (ufupisho):
Ninafanya = ni- + na- + -fanya-a (I am doing)
Nilimwona = ni- + li- + m- + -wona-a (I saw him/her)
Ninafanya = ni- + na- + -fanya-a (I am doing)
Nilimwona = ni- + li- + m- + -wona-a (I saw him/her)
3. Viashiria vya kitu (Object markers) β mara nyingi vinakuja kabla ya mzizi wa kitenzi
Mfano wa vidokezo vya mara kwa mara:
- ni- (me) β Nimejiona (rare in spoken)
- ku- (you) β Ninakupenda. (I love you)
- m-/mw- (him/her) β Nime-mwona. (I have seen him/her)
- tu-/wa- (us/them) β Nitawaambia. (I will tell them)
4. Kuuliza maswali (Question words)
Maswali ya haraka hutumia:
- Je β Je, unasema nini?
- Nani? β Nani anakuja?
- Nini? β Unafanya nini?
- Wapi? β Unaenda wapi?
- Lini? β Tutafanya lini?
- Kwani / Kwa nini? β Kwa nini ulikaa nyumbani?
- Vipi? β Vipi umefanya hivyo?
Kumbuka: hautaki kubadilisha muundo wa kitenzi; mara nyingi unaweka neno la swali mwishoni: "Unaenda wapi?" ama mwanzo: "Je, unaenda wapi?"
5. Amri (Imperative) β kuzungumza papo kwa hapo
- Amri chanya (tu kwa msamiati): Nenda! Sema! Sikiliza!
- Amri kwa pamoja: Twende / Tuongee (letβs)
- Amri hasi (usione): Usi- + mzizi: Usiseme! Usisahau!
6. Negation (papo kwa hapo)
Kwa mazungumzo ya haraka, njia za kutoonekana ni:
- Maneno ya wazi: hapana, sijui, siwezi, sio
- Amri hasi: Usi- (Usipite!, Usiseme!)
- Kwa perfect negative (mfano wa kawaida): Nimefanya β Sijafanya (I have done β I have not done)
7. Vitenzi vya heshima/utaratibu wa kulomba
Kutumia neno la heshima au infinitive ni kawaida:
- Tafadhali, unaweza kunisaidia?
- Ningependa kueleza kidogo β (infinitive: ku-)
- Matumizi ya subjunctive baada ya "nataka", "omba": Nataka uje, Ombi nikupe
8. Mazoezi / Miundo ya papo kwa hapo (mfano mzuri wa kidogo)
Mfano wa mazungumzo mfupi:
A: Hujambo? π
B: Sijambo, asante. Na wewe?
A: Nzuri. Unaenda wapi sasa?
B: Ninaenda dukani. Unataka nini?
A: Nipe viazi tafadhali. (kiambishi ku- + oba)
B: Sawa, nitakuja nawe. (ni- + ta- + ku- + ja-)
B: Sijambo, asante. Na wewe?
A: Nzuri. Unaenda wapi sasa?
B: Ninaenda dukani. Unataka nini?
A: Nipe viazi tafadhali. (kiambishi ku- + oba)
B: Sawa, nitakuja nawe. (ni- + ta- + ku- + ja-)
9. Mazoezi ya darasani (jaribu)
- Tengeneza swali kwa kutumia neno la swali: "Wewe unasoma darasani." β ?
- Badilisha kuwa amri hasi: "Sema ukweli." β ?
- Onyesha kitenzi chenye object marker: "Ninakula mkate (wewe)." β ?
- Fanya sentensi ifike wakati wa perfect: "Ninasoma kitabu." β ?
Majibu (mfupi)
1) Una-soma wapi? / Unasoma wapi?
2) Usiseme uwongo. (au: Usisema uwongo!)
3) Ninakukula mkate. (Ninakula = ni- + na-; ku- = object marker ya wewe) β "Ninakukula mkate." (kwa maana ya "I eat your bread" β kidokezo: object marker huambatanishwa kabla ya mzizi)
4) Nimesoma kitabu. (ni- + me- + soma + -a)
2) Usiseme uwongo. (au: Usisema uwongo!)
3) Ninakukula mkate. (Ninakula = ni- + na-; ku- = object marker ya wewe) β "Ninakukula mkate." (kwa maana ya "I eat your bread" β kidokezo: object marker huambatanishwa kabla ya mzizi)
4) Nimesoma kitabu. (ni- + me- + soma + -a)
10. Vidokezo vya mwisho (kwa mazungumzo ya papo kwa hapo)
- Tumia muundo mfupi: kiambishi cha nafsi + na-/me-/li- + mzizi.
- Tumia maneno ya swali mwishoni kama "wapi, nini, nani" kwa mazungumzo ya kawaida.
- Kwa kuonyesha hisia au kukataa haraka, tumia neno moja: "Hapana", "Sijui", "Siwezi".
- Kwa kutaka kwa heshima tumia: "Tafadhali, unaweza...?" au "Ningependa..."
Ikiwa unataka mazoezi zaidi (kadi za mazungumzo/mazoezi ya kubadilisha muundo wa kitenzi), niambie nitengeneze.