GRADE 9 Kiswahili KUSOMA – KUSOMA KWA KINA:WAHUSIKA KATIKA TAMTHILIA Notes
KUSOMA KWA KINA: WAHUSIKA KATIKA TAMTHILIA (Sarufi)
Somo: Kiswahili | Umri: 14 | Mandhari: Gramr ya mazungumzo na hotuba za wahusika
Utangulizi mfupi:
Katika tamthilia, wahusika hutoa mazungumzo na maagizo. Kwa somo la Kiswahili tunalenga kuelewa jinsi sarufi (nafsi, vitenzi, wakati, alama za uandishi na hotuba ya kuripotiwa) inavyotumika ili kuonyesha uhusiano, wakati na hadhi ya mhusika.
1. Nafsi (person) katika mazungumzo
- Wahusika kawaida wanaongea kwa nafsi ya kwanza (mimi, sisi), nafsi ya pili (wewe, ninyi) au nafsi ya tatu (yeye, wao).
- Pale unga'badili hotuba moja kwa moja kuwa kuripotiwa, lazima ubadilishe nafsi kwa mujibu wa mhusika anayeripotiwa.
Mfano (moja kwa moja): Amina alisema, "Nitakusaidia."
Kuripotiwa: Amina alisema kwamba atamusaidia.
Kuripotiwa: Amina alisema kwamba atamusaidia.
2. Wakati (tense/aspect) katika mazungumzo
- Vitenzi vinaonyesha wakati: sasa (ana-, ni-), kilichopita (ali-, li-), kitakachokuja (ata-, ta-).
- Wakati wa vitenzi lazima ubadilike wakati ukichagua hotuba ya kuripotiwa (reporting): ikiwa msemaji anasema kitu kwa wakati mmoja, mtoaji habari (alisema/amesema) anaweza kubadilisha alama za wakati.
Mfano: "Nitafika kesho," alisema Musa. → Musa alisema kwamba atafika kesho.
3. Matumizi ya amri, maombi na mood
- Amri (imperative) hutumiwa sana kwenye tamthilia: Toka!, Funga mlango!, Msichoke!. Hivi vinaonyesha moja kwa moja maagizo ya mhusika.
- Maombi hutumika pamoja na vitenzi vya heshima au maneno ya heshima (tafadhali, naomba) kuonyesha heshima.
Mfano: "Tafadhali, niondoshe hii." (ombi) — "Ondoka sasa!" (amri)
4. Alama za uandishi wa mazungumzo (punctuation) na maelekezo ya mchezaji
- Hotuba ya moja kwa moja mara nyingi inawekewa alama za nukuu ("...") au dash (—) kuonyesha kuanza kwa mzungumzaji.
- Maelekezo ya tamthilia (stage directions) huandikwa kwa mnyororo wa tatu (third person) na kawaida ziko ndani ya mabano [] au katika italiki (kitabu). Haya sio maneno ya mhusika bali maelezo ya kitendo.
Mfano wa mazungumzo: —Mwalimu: "Msome kifungu cha pili sasa."
Maelekezo: [Mwalimu anainua kitabu.]
Maelekezo: [Mwalimu anainua kitabu.]
5. Hotuba ya moja kwa moja ↔ hotuba ya kuripotiwa (direct vs reported)
Kanuni muhimu za kubadili:
- Badilisha nafsi: mimi/wewe → yeye; sisi/wewe (wengi) → sisi/wao kulingana na muktadha.
- Badilisha alama za wakati za vitenzi (mara nyingi): nitakuwa → atakuwa; ninaenda → anasema/anaenda (kulingana na mchakato wa kuripotiwa).
- Badilisha viashirio vya wakati/mahali: leo → siku hiyo; hapa → pale/mahali hapo (kama inafaa).
- Ongeza neno la uunganishaji kama kwamba kwenye hotuba ya kuripotiwa (sio lazima kila mara lakini ni la kawaida).
Mfano 1 (moja kwa moja): Asha alisema, "Nitasafisha nyumba kesho."
Kuripotiwa: Asha alisema kwamba atasafisha nyumba kesho.
Mfano 2: "Wewe umechelewa!" alisema mwalimu. → Mwalimu alisema kwamba yeye alikuwa amechelewa.
Kuripotiwa: Asha alisema kwamba atasafisha nyumba kesho.
Mfano 2: "Wewe umechelewa!" alisema mwalimu. → Mwalimu alisema kwamba yeye alikuwa amechelewa.
6. Uso, hadhi na jinsia kwa njia ya sarufi
- Matumizi ya vitenzi vya heshima, majina ya heshima (Mwalimu, Dokta, Bi) na sijui ya ujuzi (tafadhali, asante) yanaonyesha hadhi au umri wa mhusika.
- Njia za kuzungumza (register) zinaweza kutofautiana: wahusika wazee wanaweza kutumia lafudhi ya heshima; vijana wanaweza kutumia lafudhi fupi au slang — hizi zinaonekana kwa mabadiliko ya maneno na viambishi kedeko vya sarufi.
7. Maneno maalum ya kuonyesha hisia (modal verbs na vitenzi vya msukumo)
- Vitenzi kama lazima, lazima, ni vema, naweza, angeweza, tusi hutoa hisia za lazima, uwezo au sharti katika mazungumzo.
Mfano: "Lazima umalize kazi hii leo," alifanya amri. → Hapa lazima inaonyesha lazima (modal necessity).
Mazoezi mafupi
- Badilisha hotuba moja kwa moja kuwa kuripotiwa: Fatuma alisema, "Nitamsaidia Saidi kesho."
- Andika hotuba ya moja kwa moja kwa kutumia alama sahihi za uandishi: (maelekezo ya mchezaji: Joho anaruka na kukimbia).
- Tambua nafsi na badilisha: "Wewe umenipenda," alisema Hamisi. (Badilisha nafsi kwenye kuripotiwa.)
Majibu:
1) Fatuma alisema kwamba atamsaidia Saidi kesho.
2) Msimbo wa mazungumzo: [Joho anaruka na kukimbia.] — Joho: "Nimefanya!" (mfano wa matumizi ya mabano kwa maelekezo)
3) Hamisi alisema kwamba yeye alimpenda. (Wewe → yeye)
1) Fatuma alisema kwamba atamsaidia Saidi kesho.
2) Msimbo wa mazungumzo: [Joho anaruka na kukimbia.] — Joho: "Nimefanya!" (mfano wa matumizi ya mabano kwa maelekezo)
3) Hamisi alisema kwamba yeye alimpenda. (Wewe → yeye)
Vidokezo vya mwisho:
- Wakati unabadilisha hotuba, fikiria nafsi, wakati (tense) na viashirio vya nafasi/wakati.
- Soma maelekezo ya mchezaji kwa makini — ni sehemu ya sarufi za tamthilia (wewe hutumia wakati tofauti kwenye maelezo dhidi ya mazungumzo).
- Katika mtihani, weka wazi ni hotuba ya moja kwa moja au kuripotiwa; tumia kwamba wakati wa kuripotiwa ili kuonyesha uunganisho.