GRADE 9 Kiswahili KUSOMA – KUSOMA KWA MAPANA:MATINI YA KUJICHAGULIA Notes

1. Madaraja ya Nomino (Noun classes) na Makubaliano

Safari ya Kiswahili inategemea madaraja ya nomino. Angalia daraja la nomino kisha ulinganishe vivumishi, vitenzi vya makubaliano (subject concord) na vivumishi vya umiliki.

• M/WA- (mtoto, watoto) — Mfano: mtoto mdogo → watoto wadogo.
• KI/VI- (kitabu, vitabu) — Mfano: kitabu kikubwa → vitabu vikubwa.
• M-/MI- (mti, miti) — Mfano: mti mrefu → miti mirefu.
• U- (usalama, upendo) — Vivumishi vinaendana: upendo mkubwa.
• N- (ndizi, ndege) — Mfano: ndizi nzuri.

2. Vitenzi: Muda / Aspect / Tense

Tambua dalili za wakati vinavyotumika kwenye matini (kutoa taarifa kuhusu wakati wa tendo).

• -na- (sasa/present): anacheza, ninakusoma.
• -li- (past/simple past): alikula, tulikuja.
• -ta- (future): atakaenda, nitacheza.
• -me- (perfect/past with present result): amefika, nimeona.
• -ki- (conditional/when): akitoka, ukifika.
• -nge- (conditional/subjunctive mood): ningenunua, wangenifundisha.

3. Kukanusha (Negation)

Kutambua jinsi kukanusha kunavyofanywa ni muhimu. Kukanusha hubadilisha prefiksi za vitenzi.

• Negation ya sasa (present negative) mara nyingi hutumia prefiksi: si- (mimi), hu- (wewe), ha- (yeye), hatu- (sisi), ham- (ninyi), hawa- (wao). Mfano: Sijui (I don't know), Hajui (He/She doesn't know), Hatujui (We don't know).
• Past negative: siku- (mimi), hauku- (wewe), haku- (yeye) → Mfano: sikuja (I did not come), hakuja (he/she did not come).
• Perfect negative mara nyingi hutumia ja/ja- kwa muundo tofauti (sawa na hajasoma = "he has not read").

4. Viambishi vya Kitenzi (Verbal extensions)

Angalia kama kitenzi kimeongezwa viambishi (extensions) vinavyobadilisha maana:

• -isha / -sha (causative) — kutoka pika → pikisha (fanya apeke).
• -ia / -ea (applicative) — andika → andikia (andika kwa/kwenye mtu au kitu).
• -ana (reciprocal) — wazungumza → wazungumziana (wanazungumza kwa kila mmoja).
• -wa / -iwa (passive) — andika → andikwa (linasomwa/ linaandikwa na mtu mwingine).
• Viambishi vingi vinaweza kutumika pamoja: andik- + i + wa → andikiwa (kuandikiwa = to be written to).

5. Viunganishi, Vitenzi vya Kiharakati na Mwendelezo (Connectors & Cohesion)

Matini nzuri hutumia viunganishi kuonyesha mtiririko wa mawazo. Angalia jinsi wanavyotumika kuunganisha sentensi na aya:

• na, ama, lakini — kwa kuunganisha mawazo.
• kwa hivyo, kwa sababu, hata hivyo — kuonyesha sababu/athari au kupingana.
• Tambua maneno yanayotumika kurudia wazo (reference) kama yeye, wao, hilo, hili ili kuhitimisha uelewa wa uunganishaji.

6. Vitenzi vya Nafsi (Subject & Object concords) na Viwakilishi

Angalia jinsi nafsi (mimi, wewe, yeye...) zinavyoonekana ndani ya kitenzi kwa kutumia prefiksi (concords):

• Subject concords: ni- (mimi), u- (wewe), a- (yeye), tu- (sisi), m- (ninyi), wa- (wao). Mfano: Ni-na-soma, U-na-enda, A-li-fika.
• Object concords huwekwa kabla ya mzizi wa kitenzi au baada ya kiashirio cha wakati: Mfano: Ananiita (he/she calls me), Nimpe (give him/her me?).

7. Vitenzi vya Ujumlishaji (Relative clauses) na Viunganishi vya Mlalmpu

Relatives hujenga taarifa za ziada kuhusu nomino. Angalia form zinazotumika:

• aliye / wale / ambao / ambayo / ambavyo — Mfano: Mwanafunzi aliyesoma alinufaika.
• Katika matini, chunguza kama relative clause inafuata nomino (direct) au inaitwa kwa upachiko wa pronoun.

8. Vivumishi (Adjectives) na Makusanyo ya Umiliki

Vivumishi vinakubaliana na daraja la nomino. Umiliki unaweza kuonyeshwa kwa viambishi vya kutegemea nomino au kwa vitenzi vya kumalizia.

• Mfano wa makubaliano: kisu kikali, visu vikali.
• Umiliki kwa viambishi: kitabu chake, nyumba yao, mali yetu.

9. Maswali (Interrogatives) na maneno ya kuuliza

Angalia maneno yanayotambulisha aina ya swali:

• Je? — mabadiliko kidogo lakini hutokea mbele ya swali: Je, unaenda?
• Nani? Nini? Wapi? Lini? Kwa nini? Vipi? — maneno ya msingi ya kuuliza (who, what, where, when, why, how).

10. Alama za Ishara (Punctuation) na Muktadha

Alama za uandishi zinaweza kubadilisha muundo wa sentensi na jinsi nomino na vitenzi vinavyohusiana. Angalia:

• . (koma ya mwisho), , (koma ndogo), ? (swali), ! (msisitizo), nukuu (“ ”) kuonyesha rafu/ukurasa wa maneno ya mtu.
• Pia chunguza aya (paragraph) kwa maana — sehemu mpya mara nyingi huanza wazo jipya au mabadiliko ya wakati.

Mfano wa Uchambuzi (Fuatilia na Jibu)

Sentensi: "Watoto walienda shuleni alasiri na walimsifu mhadhara kwa ujumbe mzuri."

1. Tafuta madaraja ya nomino: watoto = WA- (M/WA).
2. Taja vitenzi na alama za wakati: walienda (li → past), walimsifu (li → past).
3. Tambua viambishi vya kitenzi: walimsifu (wa- = subject concord ya watoto; -m- = object concord kumaanisha "kwa yeye").
4. Angalia viunganishi: na (inaunganisha matendo mawili yaliyofuata).

Mazoezi Yako (Kazi ya Kujifanya)

Chagua matini mofyo (kijitabu/majarida/mtandao) na fanya yafuatayo:

1. Tambua vitenzi vikuu na kwa kila kitenzi andika alama ya wakati (na, li, ta, me, ki).
2. Chagua nomino 5; ukamilishe makubaliano yao na vivumishi—weka mfano wa umiliki.
3. Tafuta angalau vitenzi vilivyo na viambishi (causative/applicative/reciprocal/passive) na ufafanue mabadiliko ya maana.
4. Angalia maneno yanayotumika kuonyesha uunganisho (kwa hivyo, kwa sababu, lakini) na eleza jukumu lao.