Grade 6 Kiswahili Aina Za Maneno:Vivumishi – Kivumishi Kirenjehi(amba-) Notes
Kiswahili — Aina za Maneno: Vivumishi
Subtopic: Kivumishi Kirenjehi (amba-)
Kivumishi kirenjehi kinatumika kuelezea au kutaja mtu, kitu au mahali tulichokiongelea tayari. Katika Kiswahili kinaundwa kwa msingi amba- pamoja na nafasi ya daraja (concord) ya nomino. Kwa urahisi, tafsiri yake kwa Kiingereza ni "who/which/that".
Wingi wa maneno muhimu (maumbo ya kawaida)
- ambaye — akitumika kwa mtu mmoja (au mnyama mara nyingi)
- ambao / ambazo — akitumika kwa wingi (ya watu au vitu)
- ambayo / ambacho / ambavyo — kwa vitu au vitu vya daraja tofauti
- ambapo / ambako — kwa mahali (place)
Jinsi ya kutengeneza na matumizi (kwa njia rahisi)
- Chukua nomino (mfano: mtoto, vitabu, nyumba).
- Chagua muundo wa amba- unaolingana na nomino (singular/plural / aina ya nomino).
- Unganisha na kitenzi au kifungu cha sentensi ili kupata sentensi kamili.
Mifano rahisi (kwa shule ya msingi)
Mtoto ambaye anacheza ni mwenye furaha.
Watoto ambao wanacheza wanacheka.
Nyumba ambayo iko karibu ni kubwa.
Kitabu ambacho nilisoma kilikuwa kizuri.
Mahali ambapo tulikutana ni sokoni.
Vidokezo muhimu (simple rules)
- Kivumishi kirenjehi kinaonyesha jina la mtu/kitu/mahali uliotaja kabla ya hicho kivumishi.
- Chagua aina ya amba- inayofaa kulingana na nomino: singular vs plural, au ikiwa ni mahali.
- Mara nyingi kwa watu tunatumia ambaye (mmoja) na ambao/ambazo (wengi).
- Kwa vitu, tunatumia ambayo, ambacho au ambavyo kulingana na daraja la nomino.
Mazoezi mafupi
Majibu (angalia baada ya kufanya mazoezi)
- J1: "Mwalimu ambaye anafundisha Kiswahili ni mkarimu."
- J2: "Nimeona watoto ambao walicheza filamu." (au "watoto ambao walicheza" kwa wingi)
- J3: "Huyu ni mtaa ambako tunaishi." (au "ambapo tunaishi")
Mfano wa ziada (kuonyesha makundi ya neno)
Mtu (sing.)
mtu ambaye — mtu ambaye anasaidia
Watu (pl.)
watu ambao — watu ambao walifika
Kitu
kitabu ambacho — kitabu ambacho nimekisoma
Endelea kutumia mfano wa amba- kila unapokuwa unataja au kuelezea kitu, mtu au mahali. Hii itakusaidia kujenga sentensi sahihi na kueleweka darasani na nyumbani.