Grade 6 Kiswahili Msamiati – Maneno Ya Heshima Na Vyeo Notes
Msamiati: Maneno ya Heshima na Vyeo (Kiswahili)
Maneno ya heshima ni maneno tunayoyatumia kumheshimu mtu. Vyeo ni majina ya kazi au cheo (mfano: mwalimu, daktari, mkuu). Hapa tutaangalia jinsi ya kutumia maneno haya kielimu (kisahihi) kwa wanafunzi wa miaka 11 (Kenya).
1. Aina za maneno ya heshima
- Majina ya kazi / cheo: mwalimu, daktari, mhandisi, mkuu, mkurugenzi.
- Majina ya heshima ya kijamii: mama, baba, mzee, bibi, kaka, dada.
- Vifikisho / vifupisho vya heshima: Bw. (Bwana), Bi. (Bibi/Biashara), Mhe. (Mheshimiwa).
2. Mahali pa kuweka cheo: mbele au nyuma ya jina?
Kwa Kiswahili, vyeo vinaweza kuwekwa mbele au nyuma ya jina. Pili ni kawaida zaidi kwa vyeo vya kazi.
- Cheo mbele ya jina: Mwalimu Asha anafundisha. (sawa na: Asha, mwalimu, anafundisha?)
- Cheo mbele kwa heshima ya umma: Bw. Kamau, Bi. Amina, Mhe. Rais.
- Cheo nyuma au kama kivumishi: Asha ni mwalimu mzuri. (hapa 'mwalimu' ni nomino, sifa = mzuri lazima itokane na 7/8?)
3. Muundo wa nomino na makubaliano (concord)
Cheo ni nomino. Vitenzi, vivumishi na viambatanisho vinabadilika kulingana na darasa la nomino (hili linaitwa makubaliano). Hapa ni ya muhimu kujua:
- M-/WA- (mwalimu, walimu): Mwalimu anakuja. Walimu wanaleta vitabu. (an- kwa m-; wa- kwa plural)
- Mzee / Wazee: Mzee anasema. Wazee wanasema.
- Daktari / Madaktari: Daktari anakagua mgonjwa. Madaktari wanatenda kazi.
4. Jinsi ya kumwita mtu kwa heshima (Vocative / kuwataja)
- Tumia cheo au jina pamoja: "Mwalimu Asha!" au "Baba!"
- Unapotaja umma au mtu rasmi, tumia vifupisho: "Bi. Amina, tafadhali nisaidie."
- Kwa heshima kubwa (viongozi): "Mheshimiwa Rais" au "Mhe. Rais".
5. Vifupisho vya heshima (kwa kawaida katika Kenya)
- Bw. = Bwana. Mfano: Bw. Kamau.
- Bi. = Bibi (au Bi. kwa mwanamke). Mfano: Bi. Asha.
- Mhe. = Mheshimiwa (kwa viongozi). Mfano: Mhe. Gachagua.
6. Miundo ya sentensi (mifano ya kisahihi)
Mfano 1: Mwalimu anasoma somo la Hisabati. (Mwalimu = M-; an- = kitenzi cha mtu 1 sing.)
Mfano 2: Daktari amempa mgonjwa dawa. (Daktari = nomino ya darasa la 5/6: madaktari)
Mfano 3: Bw. Kimani alifika shule saa nane. (Bw. kabla ya jina la ukoo au jina)
Mfano 4 (kuwataja wazee): Wazee walitoa maamuzi. (mzee -> wazee)
7. Mambo ya kuzingatia (sehemu za kisarufi)
- Tumia kimo cha nomino (singular/plural) kwa kushirikisha vitenzi: Mwalimu analeta (si "wanaleta").
- Kama cheo ni sehemu ya jina, andika herufi kubwa: Mwalimu Asha, Daktari Wambua.
- Kama unamtaja mtu kwa heshima bila jina, bado tumia cheo: Mwalimu anakaa ofisini.
8. Mazoezi
- Badilisha neno kuwa plural (jibu):
a) Mwalimu — _______
b) Daktari — _______
c) Mzee — _______ - Chagua neno sahihi kuunda sentensi:
a) (Mwalimu / Walimu) ______ walikuwa darasani.
b) (Bw. / Bi.) ______ Juma alikuja mapema.
c) (Daktari / Madaktari) ______ wamefanya upasuaji. - Tengeneza sentensi kwa kutumia cheo na jina: (mfano: Mwalimu Asha — anafundisha Kiswahili)
9. Majibu ya mazoezi
- a) Walimu b) Madaktari c) Wazee
- a) Walimu walikuwa darasani. b) Bw. Juma alikuja mapema. c) Madaktari wamefanya upasuaji.
- Mfano za sentensi: "Mwalimu Asha anafanya kazi ya kufundisha darasa." / "Daktari Wambua anapima wagonjwa."
Vidokezo vya mwisho: Daima taja cheo kwa heshima unapozungumza na watoto wadogo au watu wazima. Kumbuka kufanya makubaliano ya nomino na vitenzi (mfano: M-/WA-).